Η ελευθερία του ανθρώπου δεν είναι μόνο αξία, αλλά πρέπει να παράγει και αξίες
Οι φωτογραφίες με τους «ορθοστατούντες και ορθοβαδίζοντες» κομμουνιστές της Καισαριανής δεν αποτυπώνουν τίποτα το ανατριχιαστικό. ∆εν έχουν αίμα, δεν έχουν νεκρά σώματα, δεν έχουν βία. Ακόμη και η βία που υπονοείται όταν σε μια φωτογραφία φαίνονται άνθρωποι μπροστά στο εκτελεστικό απόσπασμα θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ιστορική καταγραφή, η οποία έρχεται μάλιστα στο φως σε μια εποχή που είμαστε εξοικειωμένοι με τη βία.
Τι είναι αυτό στις συγκεκριμένες φωτογραφίες που συνήγειρε και συγκλόνισε ανθρώπους μέσα κι έξω από την Ελλάδα;
Ο θάνατος είναι οριακή κατάσταση και τελικό στάδιο της ζωής. Οταν ένας άνθρωπος φτάνει στον θάνατο βίαια, γνωρίζοντας μάλιστα με ακρίβεια το ραντεβού μαζί του, ότι σε λίγο δεν θα υπάρχει, τότε τα πράγματα δεν κρίνονται μόνο βιολογικά. Η ηθική υπόσταση και η αξιοπρέπεια του μελλοθάνατου είναι τελευταία του συνειδητή ζωτική ένδειξη. Το πώς προσέρχεται κάποιος στον θάνατο που του επιβάλλουν φανερώνει και ποιος είναι και πώς έζησε. Αν ο θάνατος είναι σκληρός, ο επιβεβλημένος και προγραμματισμένος γίνεται σκληρό μέτρο της ανθρώπινης αξίας.
∆εν είναι η αποτύπωση των φρικτών ιστορικών στιγμών λοιπόν που συγκλονίζει. Είναι τα βλέμματα, αυτά τα βλέμματα που κοιτάνε τον φακό. Ξέρουν ποιο είναι το τέλος, αλλά δεν το αντιμετωπίζουν ως τέλος. Είναι σαν να κοιτάνε εσένα, 82 χρόνια μετά, και να ρωτάνε «εσύ τι έκανες;» κι όχι αν και πόσο τους λυπάσαι.
Οι παλιές φωτογραφίες του 1944 δεν είναι απλώς και μόνο οι συγκλονιστικές φωτογραφίες ηρώων που σπανίζουν έτσι κι αλλιώς στην Ιστορία. Είναι το μέλλον που ανανεώνεται μέσα από τα απλά ανθρώπινα υλικά. Τον άνθρωπο που αξιολογεί όσα αξίζουν και θέλει να προσφέρει. Οι κουρελήδες που πάνε για εκτέλεση και περπατάνε προς τον θάνατο όρθιοι. Κι εσύ φοβάσαι μη βρέξει την ώρα που πας να πιεις καφέ.
Στη μορφή τους δεν διακρίνεις κάποια υλικά προδιαγεγραμμένης σπουδαιότητας ούτε την υπόσχεση της αντοχής. ∆ιακρίνεις τον απλό άνθρωπο που πιστεύει πως τη ζωή την ορίζουν οι άνθρωποι και έχουν την ευθύνη της.
Οι «200» επιστρέφουν για να πάρουν το αίμα τους πίσω. ∆εν πρόκειται για κάποια εκδίκηση, αλλά για αιματοδοσία της αλήθειας. Στην Ελλάδα την Ιστορία δεν την έγραψαν οι νικητές, αλλά οι προδότες και συνεργάτες των Γερμανών. Τους εκτελεσμένους στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής παρέδωσαν στους Γερμανούς κατακτητές οι Ελληνες που τους είχαν φυλακισμένους στην Ακροναυπλία για τις ιδέες τους. Οι μαυραγορίτες της Κατοχής και οι δωσίλογοι έγιναν το επίσημο κράτος μετά τον πόλεμο. Τους απορρόφησε ο συμμαχικός αντικομμουνισμός και, για να δικαιολογήσει την ανήθικη νέα συνεργασία, τους έκανε κατ’ απονομή «πατριώτες» . Οσοι απελευθέρωσαν την Ελλάδα βαφτίστηκαν ανθέλληνες και συνέχισαν να φυλακίζονται και να εκτελούνται. Τα πρόσωπα των 200, με τη λεβεντιά, το θάρρος, την αξιοπρέπεια, είναι τα πρόσωπα της πραγματικής ιστορίας που άλλαξαν και κακοποίησαν. Τα βλέμματα που μέσα τους δεν βλέπεις σκοτάδι θανάτου αλλά φως είναι η νίκη των ηττημένων και προδομένων. Την ιστορία την έκρυψαν, αλλά αυτά τα πρόσωπα δεν κρύβονται, λένε αυθόρμητα την αλήθεια.
Παρότι εγγονός ενός από αυτούς τους μετέπειτα εκτελεσμένους, θα αποφύγω την καταγραφή των επιχειρημάτων για την ιστορική αξία των φωτογραφιών και τους συμβολισμούς σε σχέση με τον αγώνα εκείνης της εποχής. Υπάρχει ένας συμβολισμός, σύγχρονος και πολύ σημαντικός.
Οι φωτογραφίες αποκαλύφθηκαν σήμερα σε μια κοινωνία που φοβάται να ζήσει όπως ονειρεύεται, που φοβάται να προσφέρει, που φοβάται να της προσφέρουν, που φοβάται για να φοβάται και φοβάται μη φοβηθεί. Που δεν θέλει να πονέσει, που αρνείται τη συλλογική της φύση, πιστεύοντας ότι έτσι φτιάχνει την προσωπική ασφάλεια και ευτυχία. Στην κοινωνία που θεωρεί ότι αδικία είναι το πέναλτι που δεν σφύριξε υπέρ της ομάδας ο διαιτητής και όχι η αδυναμία της να ζήσει. Που τραβάει σέλφι και καταναλώνει λάικ για ν’ ανέβει στην ιεραρχία της ναρκισσιστικής αυταρέσκειας. Στην κοινωνία όπου το «μαζί» έχει καταλήξει το άθροισμα κάποιας ψευτοευθύνης: να κάνουμε μαζί γιόγκα, μαζί να αυτοβελτιωθούμε, να κλάψουμε ή να ρίξουμε τις ευθύνες στους άλλους μέσα από την εικονική διαδρομή στα «παιδικά τραύματα» και στην πηχτή ανοησία.
Στην κοινωνία αυτή οι φωτογραφίες φέρνουν, με το συναισθηματικό βάρος και τον ισχυρό συμβολισμό, μια άλλη θεώρηση. Η ελευθερία, η ελεύθερη βούληση, τα πράγματα για τα οποία δίνει μάχη ο άνθρωπος πρέπει να έχουν ένα αξιακό φορτίο. Ελευθερία δεν είναι ο «ετσιθελισμός» του καθενός και το «δικαίωμα» δεν υπερασπίζεται έναν αόριστο και εγωιστικό προσωπικό χώρο. Επιπλέον η ευτυχία και ο πόνος του καθενός δεν διαχωρίζονται κατά το δοκούν και δημιουργούνται μέσα στο κοινωνικό σύνολο. ∆εν είναι αποτελέσματα ενδοσκόπησης και μοναχικής πορείας. Αν δεν βελτιωθεί η κοινωνία, ο άνθρωπος θα παραμένει μέσα στο νέφος της προσωπικής αυταπάτης και η συνεχής, πραγματική δυστυχία του θα είναι το κυνήγι της ευτυχίας που δεν φτάνει.
Γύρω από τον άνθρωπο-οπαδό της κατά φαντασίαν ευτυχίας έχει δημιουργηθεί το πλαίσιο της ολοκληρωτικής του εκμετάλλευσης. ∆εν εκμεταλλεύονται μόνο την εργασία του, αλλά το σύνολο της ύπαρξής του και τα συναισθήματά του. Ο ανεκπλήρωτος και αδικαίωτος άνθρωπος προσφεύγει στην προσωπική ερμηνεία και ενοχή, θεωρώντας ότι λύση είναι η αυτοβελτίωση. Ακόμη και η λύση της αυτοβελτίωσης δεν είναι παρά εμπόριο και καταναλωτική παγίδα. Το σύστημα τρέφεται, γεννά αυταπάτες σε ενοχικούς ανθρώπους, οι οποίοι αναζητούν τη λύση όχι στη συλλογική λειτουργία, αλλά στα άδυτα της ψυχής και στο «τραύμα». Ο φαύλος κύκλος καταλήγει στον εξαντλημένο και απογοητευμένο άνθρωπο.
Η ελευθερία του ανθρώπου δεν είναι μόνο αξία, αλλά πρέπει να παράγει και αξίες. Η ευτυχία δεν είναι αυθύπαρκτη και εύκολη βεβαιότητα, ένα δικαίωμα που παράγει η αυθαίρετη θέληση. Εναλλάσσεται με τον πόνο και παράγεται από την προσπάθεια. ∆εν υπάρχει ευτυχία απόκοσμη και αποκοινωνικοποιημένη.
Ο έμπορος ναρκωτικών είναι ικανοποιημένος όταν πουλάει ναρκωτικά, ο παιδόφιλος όταν βιάζει παιδάκια και ο απατεώνας όταν εξαπατά τους άλλους. Η ικανοποίηση περνάει από τα κοινωνικά φίλτρα, αλλά τελικώς έχει πραγματική υπόσταση όταν ανταποκρίνεται σε αξίες που υπηρετούν τον άνθρωπο. Οι επιστήμονες που θαυμάζουμε, οι ήρωες που λατρεύουμε, οι άνθρωποι που αγαπάμε μετριούνται με την προσφορά τους στους άλλους και σε εμάς, όχι πάντως στον εαυτό τους.
Οπως κι αν απλώνεται μπροστά μας η ζωή με τους σύγχρονους συμβολισμούς της, κανένας στο μέλλον δεν θα εκτιμά τον χρηματιστή της Wall Street, τον Ιλον Μασκ ή τον Τζεφ Μπέζος. Θα εκτιμάμε περισσότερο τον άγνωστο πολίτη που έπεσε στη θάλασσα για να σώσει ένα παιδάκι που πνιγόταν. Και τους 200 της Καισαριανής. Τη θυσία και την προσφορά, την αξία και την αυταπάρνηση. Με αυτή την έννοια, η Ιστορία εκδικείται.
Εμφανίστηκαν σε δημοπρασία στο eBay από πωλητή στο Βέλγιο.
Ο ψυχρός φακός του κατακτητή συναντά το αγέρωχο βλέμμα των αγωνιστών. Καλοντυμένοι, κατεβαίνουν από τα φορτηγά με παράστημα στητό. Τα πρόσωπα των μελλοθανάτων φαίνονται καθαρά. Μισάνοιχτα στόματα στο βάδισμα — τραγουδούν. Ένας υψώνει τη γροθιά. Η εικόνα παγώνει τον χρόνο: άνθρωποι που βαδίζουν προς τον θάνατο με το κεφάλι ψηλά, αλύγιστοι, σχεδόν ειρωνικοί απέναντι στη μοίρα τους.
Η είδηση ήρθε ψυχρά, σχεδόν λακωνικά. Οκτώ μικρές φωτογραφίες από τη ναζιστική Κατοχή, που αποτυπώνουν την εκτέλεση των 200 κομμουνιστών αγωνιστών την Πρωτομαγιά του 1944, εμφανίστηκαν σε δημοπρασία στο eBay από πωλητή στο Βέλγιο. Πρόκειται για τα μοναδικά μέχρι σήμερα οπτικά τεκμήρια από το Σκοπευτήριο Καισαριανής, τα οποία φαίνεται να προέρχονται από αρχείο Γερμανού στρατιωτικού και να είχαν παραμείνει για δεκαετίες σε ιδιωτική συλλογή στη Γερμανία.
Μέχρι σήμερα ο ηρωισμός των 200 ζούσε κυρίως μέσα από αφηγήσεις, χαρακτικά όπως εκείνα του Τάσσου και στίχους ποιητών. Τώρα όμως γίνεται εικόνα αδιάψευστη. Οι φωτογραφίες δεν αφήνουν περιθώριο αμφιβολίας: το ήθος των αγωνιστών αποτυπώνεται σε κάθε βλέμμα, σε κάθε βήμα προς τη μάντρα που ο Κώστας Βάρναλης αποκάλεσε «σύνορο του κόσμου».
Η αντίθεση που αναδύεται από τα καρέ είναι συγκλονιστική. Από τη μία πλευρά, η παγερή βαρβαρότητα της ναζιστικής μηχανής θανάτου — μια διαδικασία σχεδόν γραφειοκρατική, χωρίς συναίσθημα, χωρίς δισταγμό. Από την άλλη, η αξιοπρέπεια εκείνων που δεν λύγισαν. Οι φωτογραφίες αποκαλύπτουν κάτι βαθύτερο από μια ιστορική στιγμή: τη σύγκρουση δύο κόσμων. Του κόσμου της ναζιστικής βίας και του φασισμού απέναντι στον κόσμο της ελευθερίας και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας.
Κοιτάζοντας προσεκτικά, δεν βλέπει κανείς απλώς ανθρώπους που οδηγούνται στο εκτελεστικό απόσπασμα. Βλέπει μια στάση ζωής. Βλέπει την περιφρόνηση για τον φόβο, την πίστη σε ιδανικά, την απόφαση να μη σκύψουν το κεφάλι. Λέξεις όπως «ηρωισμός» παύουν να είναι ιστορικές αφαιρέσεις και αποκτούν πρόσωπο, βλέμμα, βήμα. Οι εικόνες μοιάζουν να έχουν ήχο — σχεδόν ακούς το τραγούδι, σχεδόν νιώθεις τον παλμό μιας γενιάς που διάλεξε τη θυσία αντί της υποταγής. Ο φακός δεν κατέγραψε μόνο ένα έγκλημα· κατέγραψε το μεγαλείο της ανθρώπινης αξιοπρέπειας.
Ογδόντα και πλέον χρόνια μετά, οι φωτογραφίες αυτές λειτουργούν σαν ηλεκτρικό ρεύμα στη συλλογική μνήμη. Θυμίζουν ότι η ελευθερία δεν είναι αφηρημένη έννοια αλλά πράξη, επιλογή, κόστος. Και μέσα από την αμείλικτη αντίθεση ανάμεσα στη βαρβαρότητα των Γερμανών κατακτητών και την αγέρωχη στάση των αγωνιστών, φωτίζεται πιο έντονα το ήθος όσων παλεύουν για έναν κόσμο πιο δίκαιο.
Οι εικόνες της Καισαριανής στέκονται μπροστά μας σαν σιωπηλή κραυγή και σαν υπόσχεση. Ότι όσο θα υπάρχουν άνθρωποι που βαδίζουν προς το σκοτάδι με το κεφάλι ψηλά, η ιστορία δεν θα γράφεται από τον φόβο — αλλά από όσους έχουν το θάρρος να σταθούν όρθιοι.
Υπάρχουν κάποιοι άνθρωποι, που η προσφορά τους αδικήθηκε από την ιστορία.
Έγιναν ήρωες, έμειναν αφανείς, δεν μνημονεύθηκαν, παρά το γεγονός ότι επέδειξαν με πράξεις ηρωισμού μια πρωτοφανή ανθρωπιά και γενναιότητα.
Άγνωστοι και ανώνυμοι μέχρι σήμερα, έσωσαν ζωές με κίνδυνο την δική τους και δεν διεκδίκησαν ποτέ τίτλους και τιμές!
Αυτοί είναι οι «σιωπηλοί ήρωες του Αιγαίου»…
Η θάλασσα, που για αιώνες υπήρξε για τους Έλληνες πηγή βιοπορισμού, επικοινωνίας και πολιτισμού, στα χρόνια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου έγινε πεδίο κινδύνου αλλά και αλληλεγγύης.
Από τα στενά των Κυκλάδων έως τις ακτές της Κρήτης και από τα Δωδεκάνησα ως το Ιόνιο, τα καΐκια έπλεξαν ένα αόρατο δίκτυο αντίστασης, που συχνά δεν κατέγραψαν τα επίσημα πολεμικά χρονικά, αλλά άφησε βαθύ αποτύπωμα στις μνήμες των νησιωτών.
Η γεωγραφία του ελληνικού χώρου έδωσε στη θάλασσα κρίσιμο ρόλο κατά τη διάρκεια του πολέμου.
Τα νησιά αποτέλεσαν φυσικά οχυρά αλλά και περάσματα, καθώς οι θαλάσσιοι δρόμοι συνέδεαν μέτωπα, εφοδιασμούς και διαφυγές.
Σε αυτό το πλαίσιο, τα καΐκια – ταπεινά ψαρόβαρκες ή εμπορικά σκαριά λίγων τόνων – έγιναν απροσδόκητοι πρωταγωνιστές.
Δεν διέθεταν πυροβόλα ούτε ισχυρούς μηχανισμούς, είχαν όμως το πλεονέκτημα της ευελιξίας, της γνώσης των τοπικών ακτών και, πάνω απ’ όλα, των ανθρώπων που τα κυβερνούσαν.
Οι νησιώτες γνώριζαν τις κρυφές παραλίες, τα ασφαλή περάσματα, τα θαλάσσια ρεύματα. Αυτή η εμπειρική ναυτοσύνη αποδείχθηκε ανεκτίμητη σε στιγμές κρίσης.
Η ΣΩΤΗΡΙΑ ΜΕ ΤΙΣ ΔΙΑΦΥΓΕΣ ΚΑΙ ΤΙΣ ΕΚΚΕΝΩΣΕΙΣ
Μετά την κατάρρευση του μετώπου την άνοιξη του 1941 και τη Μάχη της Κρήτης τον Μάιο, χιλιάδες Έλληνες και Βρετανοί στρατιώτες βρέθηκαν αποκλεισμένοι.
Η μόνη διέξοδος ήταν η θάλασσα. Στην Κρήτη, σε παραλίες όπως η Σφακιά και η Χώρα Σφακίων, μικρά καΐκια μετέφεραν άνδρες σε πλοία του Βρετανικού Στόλου που περίμεναν στ’ ανοιχτά.
Πολλές φορές, οι ίδιοι οι ψαράδες αναλάμβαναν να μεταφέρουν τραυματίες ή καταδιωκόμενους μέχρι τα Κύθηρα ή την Πελοπόννησο.
Ανάλογες ιστορίες συναντάμε στις Κυκλάδες.
Σε νησιά όπως η Σέριφος ή η Σύρος, τα καΐκια λειτούργησαν ως σωστικά μέσα για όσους έπρεπε να διαφύγουν από τα μάτια των κατακτητών.
Υπάρχουν μαρτυρίες για βάρκες που έφυγαν νύχτα, χωρίς φώτα, φορτωμένες οικογένειες, ακόμη και παιδιά, πλέοντας σε αχαρτογράφητες πορείες με μοναδικό οδηγό τα άστρα.
Σύμφωνα με το άρθρο Cretan Resistance During WWII του Fergus O’Sullivan στο περιοδικό History Guild «περίπου 100 ακόμη άνδρες, μεταξύ αυτών και Αυστραλοί, διασώθηκαν τον Ιούλιο του 1941, μόλις λίγες εβδομάδες αφότου είχε αποπλεύσει το τελευταίο πλοίο εκκένωσης.
Ο υποπλοίαρχος Φ. Τζ. Πουλ του βρετανικού υποβρυχίου «HMS Thrasher» αποβιβάστηκε κοντά στη Λίμνη, στη δυτική Κρήτη, και ήρθε σε επαφή με τον ηγούμενο μιας τοπικής μονής, λέγοντάς του ότι είχε έρθει να διασώσει 100 άνδρες.
Ο ηγούμενος αρχικά ήταν δύσπιστος απέναντί του, όμως τελικά πείστηκε για τις προθέσεις του και έστειλε μήνυμα σε όλα τα γύρω χωριά να συγκεντρώσουν όσους περισσότερους «Άγγλους» μπορούσαν (όπως αποκαλούσαν οι περισσότεροι Έλληνες όλους τους συμμάχους).
Την επόμενη νύχτα οι άνδρες κατευθύνθηκαν προς τη μονή, όπου ο ηγούμενος τους φιλοξένησε, και στη συνέχεια οδηγήθηκαν στην ακτή, όπου τους περίμενε το υποβρύχιο.
Αν και οι πηγές δεν είναι σαφείς ως προς τον ακριβή αριθμό, η επιχείρηση στέφθηκε με επιτυχία.
ΤΑ ΚΑΊΚΙΑ ΣΤΗΝ ΑΝΤΙΣΤΑΣΗ
Κατά την Κατοχή η κρητική ακτογραμμή έγινε δίαυλος τόσο για τον κατακτητή όσο και για τους αντιστασιακούς.
Σύμφωνα με μαρτυρίες και ιστορική έρευνα, μικρά τοπικά καΐκια έφερναν και μετέφεραν ανθρώπους — από γερμανικές αποστολές έως ομάδες του SOE και διασωθέντες συμμάχους — λειτουργώντας ως κρίκοι ανάμεσα σε απομακρυσμένους όρμους και τα μεγαλύτερα σκάφη εκκένωσης.
Ο Mark Mazower τεκμηριώνει επίσης ότι πολλά καΐκια εξαναγκάστηκαν ή επιτάχθηκαν από τις δυνάμεις κατοχής.
Κάποιες φωτογραφίες και αρχεία εμφανίζουν καΐκια σε γερμανική χρήση, γεγονός που υπογραμμίζει πόσο πολυδιάστατος και ρευστός ήταν ο ρόλος τους στη θάλασσα της Κατοχής.
Στη συνέχεια του πολέμου οι Σύμμαχοι δημιουργούν ειδικές ναυτικές ομάδες που αξιοποίησαν καΐκια ως παράκτια, ευέλικτα μέσα — η γνωστή Levant Schooner Flotilla αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα. Μικρά προσαρμοσμένα καΐκια χρησιμοποιήθηκαν για μεταφορές πρακτόρων, εξόδους ανταρτών και επιχειρήσεις ειδικού χαρακτήρα στο Αιγαίο.
Η αξία των καϊκιών δεν περιορίστηκε στη διάσωση.
Από το 1942 και έπειτα, οι Συμμαχικές δυνάμεις, σε συνεργασία με Έλληνες εθελοντές, συγκρότησαν ειδικές μονάδες που αξιοποίησαν παραδοσιακά σκάφη για μυστικές επιχειρήσεις στο Αιγαίο.
Η πιο γνωστή ήταν η Levant Schooner Flotilla (πηγή IWM / Levant Schooner Flotilla), μια μικρή αλλά ευέλικτη ναυτική δύναμη που χρησιμοποιούσε καΐκια για νυχτερινές αποβάσεις σε κατεχόμενα νησιά, για την αποβίβαση πρακτόρων ή τον εφοδιασμό ανταρτικών ομάδων.
Τα ελληνικά καΐκια, με τον αθόρυβο κινητήρα τους και την οικεία μορφή τους, μπορούσαν να πλέουν σχεδόν απαρατήρητα στα κατεχόμενα ύδατα. Οι ίδιοι οι νησιώτες που τα κυβερνούσαν ήξεραν πώς να αποφεύγουν περιπολίες, πώς να κρύβουν φορτία κάτω από δίχτυα, πώς να παραπλανούν τον εχθρό.
Έτσι, ταπεινά ξύλινα σκαριά μετατράπηκαν σε «μικρούς στόλους» της Αντίστασης.
ΟΙ ΓΕΝΝΑΙΟΙ ΤΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ
Πίσω από κάθε καΐκι υπήρχαν άνθρωποι.
Ψαράδες που μέχρι χθες έριχναν δίχτυα για μεροκάματο, καπετάνιοι που μετέφεραν εμπορεύματα ανάμεσα στα νησιά, νεαροί ναυτικοί που μεγάλωσαν κοντά στη θάλασσα.
Στη Σύμη, για παράδειγμα, οικογένειες ολόκληρες συμμετείχαν στη διακίνηση όπλων και προμηθειών προς τις συμμαχικές δυνάμεις, με τα καΐκια τους να λειτουργούν ως δίκτυο αντίστασης.
Στην Κάλυμνο, ψαράδες μετέφεραν πληροφορίες και τρόφιμα, πολλές φορές κάτω από τη μύτη των Ιταλών φρουρών.
Στην Κρήτη, οι ίδιοι οι κάτοικοι των παραλίων χρησιμοποιούσαν βάρκες για να περάσουν συμμάχους αξιωματικούς στη Μέση Ανατολή.
Αυτές οι ιστορίες συχνά έμειναν προφορικές, διασωσμένες σε τοπικές μνήμες και οικογενειακές αφηγήσεις. Ο ιστορικός τους αντίκτυπος όμως είναι αδιαμφισβήτητος.
Χωρίς τη συμβολή των νησιωτών, πολλές επιχειρήσεις διαφυγής ή εφοδιασμού θα είχαν αποτύχει (πηγή Μαρτυρίες Ιερού Λόχου, εκδόσεις ΓΕΣ, Αρχεία Δωδεκανήσου).
Η δράση αυτή είχε βαρύ τίμημα. Πολλά καΐκια κατασχέθηκαν από τις δυνάμεις Κατοχής, άλλα βυθίστηκαν από βομβαρδισμούς.
Υπήρξαν περιπτώσεις όπου ολόκληρα πληρώματα εκτελέστηκαν όταν αποκαλύφθηκε η συμμετοχή τους σε αποστολές αντίστασης.
Παρά τους κινδύνους, οι νησιώτες δεν σταμάτησαν να ρισκάρουν.
Η θάλασσα ήταν το σπίτι τους, και η αλληλεγγύη με τους συνανθρώπους τους πιο δυνατή από τον φόβο. Πολλές φορές η απόφαση να πάρει κανείς μέρος σε μια επικίνδυνη μεταφορά δεν ήταν αποτέλεσμα εντολής, αλλά της αυθόρμητης ανάγκης να προστατεύσει τον διπλανό του.
Σήμερα, οι ιστορίες αυτών των ανθρώπων δεν είναι τόσο γνωστές όσο οι μάχες της Πίνδου ή οι ηρωικές ναυμαχίες.
Ωστόσο, σε πολλά νησιά, η μνήμη παραμένει ζωντανή.
Τοπικά μουσεία φυλάσσουν φωτογραφίες από καΐκια που συμμετείχαν σε εκκενώσεις, ενώ σε αρχεία του εξωτερικού βρίσκονται εικόνες με μικρά σκάφη γεμάτα στρατιώτες να αποπλέουν από την Κρήτη.
Η συμβολή των καϊκιών και των νησιωτών στον πόλεμο του ’40 δείχνει μια άλλη διάσταση του ηρωισμού.
Όχι αυτή που εκφράζεται με πολυβόλα και κανονιοφόρους, αλλά με την καθημερινή πράξη φροντίδας, με τον κίνδυνο που αναλαμβάνει ένας ψαράς να κρύψει έναν τραυματία, με την απόφαση μιας οικογένειας να ανοίξει το καΐκι της σε μια αποστολή ζωής και θανάτου.
Στην επιφάνεια της ιστορίας, τα καΐκια μοιάζουν ασήμαντα, σχεδόν ευάλωτα μπροστά σε θωρηκτά και αεροπλάνα. Στο βάθος, όμως, υπήρξαν το ίδιο αναγκαία.
Έγιναν το πλωτό χέρι της αλληλεγγύης, το σκαρί που μετέφερε ελπίδα σε χρόνια σκοτεινά.
Κι έτσι, η ελληνική θάλασσα της Κατοχής δεν ήταν μόνο τόπος πόνου και πολέμου.
Ήταν και θάλασσα αντίστασης, θάλασσα μνήμης, θάλασσα ελευθερίας.
Ο Μιχάλης Κατσαρός έφυγε από τη ζωή σαν σήμερα το 1998
«Αν μπορούσατε να αλλάξετε κάτι στον εαυτό σας, τι θα ήταν αυτό;»
«Τις κάλτσες μου»
Αυτή ήταν η απάντηση που έδωσε ο Μιχάλης Κατσαρός σε ερώτηση του ερωτηματολογίου του Προυστ για το περιοδικό «01» τον Ιανουάριο του 1994, αποδεικνύοντας ότι ο ποιητής δεν είναι κάποιος που ίπταται πάνω από την κοινωνία αλλά αποτελεί οργανικό μέλος της, με χιούμορ και αυτοσαρκασμό. Η έμπνευση ερχόταν για εκείνον μέσα από τη συνάφεια του κόσμου ενώ σιχαινόταν τη «σεπτή» ησυχία του ποιητή. Θεωρούσε ότι η ποίηση προκύπτει μόνο όταν εκείνος που γράφει ξεβολεύεται.
Ο Μιχάλης Κατσαρός που έφυγε από τη ζωή σαν σήμερα, στις 21 Νοεμβρίου 1998, ήταν από τις πιο ξεχωριστές φωνές της μεταπολεμικής ελληνικής λογοτεχνίας. Στην ποίησή του συνδυάζει το επαναστατικό πάθος με μια βαθιά υπαρξιακή ανησυχία. Πυρήνας του έργου του είναι η άρνηση κάθε μορφής εξουσίας και η αδιάκοπη προτροπή για αντίσταση. Η εμβληματική προσταγή «Αντισταθείτε» από τη συλλογή «Κατά Σαδδουκαίων» δεν αφορά μόνο την πολιτική πραγματικότητα της εποχής του, αλλά λειτουργεί διαχρονικά ως πρόσκληση στην πνευματική εγρήγορση και στην ηθική αυτονομία. Η στάση του απέναντι στην κοινωνική και ιδεολογική χειραγώγηση, ακόμη και σε κύκλους όπου θεωρητικά ανήκε, δείχνει το βαθιά αντιεξουσιαστικό πνεύμα που διατρέχει ολόκληρο το έργο του.
Ο Κατσαρός απορρίπτει τον παραδοσιακό στίχο και προτιμά τον ελεύθερο, σχεδόν προφητικό λόγο. Τα ποιήματά του συχνά θυμίζουν προκηρύξεις ή ιερούς μονόλογους, εμπλουτισμένα με επαναλήψεις, προστακτικές και καθημερινές εκφράσεις που αποκτούν ιδιαίτερη δύναμη μέσα στο ποιητικό του σύμπαν. Παρά την καταγγελτική διάθεση, η ποίησή του δεν χάνει τον λυρισμό και τη μουσικότητά της (ο ίδιος συνέθετε μουσική).
«Δεν υπάρχει καμία πραγματικότητα για τον Μιχάλη Κατσαρό. Καταστρέφει τον θετικισμό με τον πιο ωραίο τρόπο. Δημιουργεί μια δική του πραγματικότητα, δημιουργεί δικά του όρια Ιστορίας» λέει ο ποιητής Γιώργος Κακουλίδης στο αφιέρωμα που έκανε στον Κατσαρό το Παρασκήνιο το 1998. Στην ίδια εκπομπή ο ποιητής Γιώργος Μαρκόπουλος χαρακτηρίζει τη γραφή του Κατσαρού τρυφερά μεσσιανική και κηρυγματική που «δείχνει τη μοναξιά του σπαραγμένου ανθρώπου, του άστεγου ανθρώπου που δεν έχει στηρίγματα εκεί που οι άλλοι του προτείνουν στηρίγματα».
Η συλλογή «Κατά Σαδδουκαίων» εκδόθηκε το 1953 με χρηματοδότηση του Βαγγέλη Πολυδούρη, αδελφού της Μαρίας Πολυδούρη, με τον οποίο ο Κατσαρός υπηρετούσε στην αεροπορία. Σε αυτή περιλαμβάνονται ποιήματα που γράφτηκαν μεταξύ του 1950 και του 1953, μια περίοδο βαθιάς πολιτικής και κοινωνικής κρίσης, αμέσως μετά τον Εμφύλιο. Οι Σαδδουκαίοι του τίτλου συμβολίζουν όσους διαχρονικά κατέχουν ή διαχειρίζονται την εξουσία, σε πολιτικό, ιδεολογικό, θρησκευτικό ή ηθικό επίπεδο και εν τέλει τον ίδιο μας τον εαυτό, καθώς ζητούμενο είναι πρωτίστως η εσωτερική απελευθέρωση. Ποιήματα από το «Κατά Σαδδουκαίων» μελοποιήθηκαν από τον Μίκη Θεοδωράκη με τον οποίο ο Κατσαρός συναντήθηκε για πρώτη φορά στη Μάχη του Δεκέμβρη το 1944.
Από αυτή τη συλλογή προέρχεται «Η διαθήκη μου», που δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά τον Οκτώβριο του 1950 στην εφημερίδα «Δημοκρατικός τύπος» του Τάκη Σοφιανόπουλου, ο οποίος πολιτευόταν με το Αγροτικό Κόμμα που συνεργαζόταν με το ΚΚΕ. Οι υπεύθυνοι της εφημερίδας φοβούμενοι τον νόμο 509 λογόκριναν το ποίημα αφαιρώντας αρκετούς στίχους. Ο Κατσαρός επανήλθε με την επόμενη εβδομάδα στέλνοντας το «Υστερόγραφο».
Η διαθήκη μου
Αντισταθείτε
σ’ αυτόν που χτίζει ένα μικρό σπιτάκι
και λέει: καλά είμαι εδώ
Αντισταθείτε σ’ αυτόν που γύρισε πάλι στο σπίτι
και λέει: Δόξα σοι ο Θεός
Αντισταθείτε
στον περσικό τάπητα των πoλυκατοικιών
στον κοντό άνθρωπο του γραφείου
στην εταιρεία εισαγωγαί- εξαγωγαί
στην κρατική εκπαίδευση
στο φόρο
σε μένα ακόμα που σας ιστορώ
Αντισταθείτε
σ’ αυτόν που χαιρετάει απ’ την εξέδρα ώρες
ατέλειωτες τις παρελάσεις
σ’ αυτή την άγονη κυρία που μοιράζει
έντυπα αγίων λίβανον και σμύρναν
σε μένα ακόμα που σας ιστορώ
Αντισταθείτε πάλι σ’ όλους αυτούς που λέγονται
μεγάλοι
στον πρόεδρο του Εφετείου αντισταθείτε
στις μουσικές τα τούμπανα και τις παράτες
σ’ όλα τ’ ανώτερα συνέδρια που φλυαρούνε
πίνουν καφέδες σύνεδροι συμβουλατόροι
σ’ όλους που γράφουν λόγους για την εποχή
δίπλα στη χειμωνιάτικη θερμάστρα
στις κολακείες τις ευχές τις τόσες υποκλίσεις
από γραφιάδες και δειλούς για το σοφό
αρχηγό τους.
Αντισταθείτε στις υπηρεσίες των αλλοδαπών
και διαβατηρίων
στις φοβερές σημαίες των κρατών και τη
διπλωματία
στα εργοστάσια πολεμικών υλών
σ’ αυτούς που λένε λυρισμό τα ωραία λόγια
στα θούρια
στα γλυκερά τραγούδια με τους θρήνους
στους θεατές
στον άνεμο
σ’ όλους τους αδιάφορους και τους σοφούς
στους άλλους που κάνουνε το φίλο σας
ως και σε μένα, σε μένα ακόμα που σας ιστορώ
αντισταθείτε
Τότε μπορεί βέβαιοι να περάσουμε προς την
Ελευθερία
Υστερόγραφο
Η διαθήκη μου πριν διαβαστεί -καθώς διαβάστηκε-
ήταν ένα ζεστό άλογο ακέραιο.
Πριν διαβαστεί
όχι οι κληρονόμοι που περίμεναν
αλλά σφετεριστές καταπατήσαν τα χωράφια.
Η διαθήκη μου για σένα και για σε
χρόνια καταχωνιάστηκε στα χρονοντούλαπα
από γραφιάδες, πονηρούς συμβολαιογράφους.
Αλλάξανε φράσεις σημαντικές
ώρες σκυμμένοι πάνω της με τρόμο.
Εξαφανίσανε τα μέρη με τους ποταμούς
τη νέα βουή στα δάση
τον άνεμο τον σκότωσαν
–Τώρα καταλαβαίνω πια τι έχασα.
Ποιός είναι αυτός που πνίγει.
Και συ λοιπόν στέκεσαι έτσι βουβός με τόσες παραιτήσεις
Η εξέγερση του Πολυτεχνείου ήταν έφοδος στον ουρανό.
Η γενιά του Πολυτεχνείου είναι ακόμη μαζί μας. Το τανκς που έριξε την πύλη δεν την έχει λιώσει. Παραμένει ανυπάκουη, συντροφική, ατίθαση. «Αντιδραστική» στις καθεστωτικές επιλογές, στις αγκυλώσεις κομμάτων και κοινωνικών ομάδων. Βγαίνουν μπροστά, δεν φοβούνται· τι άλλο να φοβηθούν πια όταν η κάννη του τεθωρακισμένου κοίταζε τις ζωές τους.
Από πολύ καιρό έχει ξεκινήσει η επιχείρηση απαξίωσης και συκοφάντησης της «γενιάς του Πολυτεχνείου». Βολεμένοι, έπιασαν κρατικά, κομματικά και κυβερνητικά πόστα. Αυτό ήθελαν να πιστέψουμε. Πράγματι κάποιοι «δημοφιλείς» εξαργύρωσαν τη δράση τους, αλλά είναι κάποιοι μετρημένοι στα δάχτυλα. Μια ολόκληρη γενιά δεν είναι πέντε-δέκα πολιτικάντηδες που σαν τις σβούρες αλλάζουν θέση, άποψη και κομματική τοποθέτηση. Influencer υπήρχαν πάντα και εξαργύρωναν τον ρόλο τους. Χιλιάδες αυτής της γενιάς κυκλοφορούν στην κοινωνία με ψηλά το κεφάλι. Πάντα θα υπάρχει το άσπρο – μαύρο, αλλά θέλουν να μας κάνουν να πιστέψουμε ότι το μαύρο πλημμύρισε τις ζωές μας.
Απώτερη επιδίωξη των συκοφαντών είναι η εξουδετέρωση της κριτικής σκέψης, κάθε αντίδρασης. Βασικός στόχος είναι η υποταγή. Φαίνεται άλλωστε στη μιθριδατοποίηση της κοινωνίας. Επιλέγουν τη ΝΔ για να μη χάσουν το όποιο επίδομα επιβίωσης τους άφησε για να μην αφανιστούν. Και για όποιον αντιδράσει έχει αστυνομία, όπως τότε στο Πολυτεχνείο. Καταρρακώθηκε προχθές το Σύνταγμα με την καταδίκη για ένα πανό σε δημόσιο χώρο. Κι αν κάτι πάει στραβά, η κυβερνητική λύση είναι αστυνομία: πανεπιστημίων, σιδηροδρόμων, δικαστηρίων, μουσείων κ.λπ.
Σήμερα δεν ζούμε σε εποχές Πολυτεχνείου, αλλά είναι δύσκολα, όπως έλεγε ένας φίλος που ήταν εκεί τον Νοέμβρη του ’73. Δεν βάζουμε στο ζύγι τις περιόδους. Είναι πιο «ύπουλη» η σημερινή εποχή. Φακελώματα υπάρχουν ακόμη με ό,τι γράφεις στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης (ομάδα προπαγάνδας). Πανεπιστημιακοί εκδικούνται ένα σύνθημα στον τοίχο για την Παλαιστίνη ή επιτίθενται σε οτιδήποτε θυμίζει συνδικαλισμό και ελεύθερη έκφραση.
Η εποχή μας θέλει λύσεις Πολυτεχνείου. Απλά αντίσταση; Ανυπακοή. Η δημιουργία, η καινοτομία έρχεται μέσα από την αμφισβήτηση. Ποιος αμφισβητεί το σύστημα εξουσίας και αστυνομοκρατίας σήμερα; Γράφοντας και χαιρετίζοντας νίκες άλλων χωρίς να αντιλαμβάνεσαι τα μηνύματα της κοινωνίας, απομονωμένος σε χρυσά κλουβιά κολάκων και επιχειρηματιών;
Η εξέγερση του Πολυτεχνείου ήταν έφοδος στον ουρανό. Το καταπιεστικό σκηνικό της χούντας δεν μπορούσε να αντέξει άλλο. Το σκοτάδι είχε επιβληθεί με υποσχέσεις. Δόθηκαν ρουσφέτια, έγιναν τακτοποιήσεις αλλά η ακρίβεια έτρωγε τον μισθό και αυξήσεις δεν δίνονταν. Έρχονταν «επενδυτές» και έτρωγαν οι ντόπιοι μεσάζοντες («Λαμόγια στο χακί», το βιβλίο του φίλου Διονύση Ελευθεράτου, είναι κατατοπιστικό). Έφτιαχναν και οράματα μάσας («Τάμα του Έθνους») και έφαγαν δισεκατομμύρια όπως κάνουν τώρα οι γαλάζιες ακρίδες των ιδιωτικοποιήσεων, των συμβούλων και των απευθείας αναθέσεων.
Μια χούφτα φοιτητές εξέφρασε τη συσσωρευμένη οργή όλης της κοινωνίας. Γι’ αυτό σκλήρυνε η χούντα με τον Ιωαννίδη, έφτασε όμως σε αδιέξοδο παροχών και λύσεων και έπεσε σαν ώριμο φρούτο με την τραγωδία της Κύπρου που ενορχήστρωσε. Τι ζήτησαν οι φοιτητές και το αγκάλιασαν οι γύρω δρόμοι, οι γύρω συνοικίες, δέθηκε με τα Μέγαρα, με τον Ξυλούρη, με τους περισσότερους που έβλεπαν λίγους (π.χ. αφορολόγητο σε εφοπλιστές) να περνούν ζωή και κότα; Απλά λόγια: ψωμί (για δουλειά και αγοραστική δύναμη), παιδεία (συμπόρευση με τις αναπτυγμένες χώρες, ενίσχυση του πνευματικού κεφαλαίου και αξιοποίησή του στην παραγωγή), ελευθερία (οραματικό στοιχείο για να λειτουργήσουν αποτελεσματικά τα δύο προηγούμενα αιτήματα). Ένα σύνθημα σαν μανιφέστο χιλιάδων σελίδων. Συμπύκνωση του κοινωνικού συμβολαίου της μεταπολίτευσης στην καθημερινότητα.
Τι κάνουν τώρα τα κόμματα; Φτιάχνουν μανιφέστα με τη μοναδική τους αλήθεια που δεν συναντά τη μοναδική αλήθεια ενός άλλου. Τακτικισμός. Σαφώς και εκφράζουν διαφορετικά κοινωνικά συμφέροντα – αναμενόμενο. Λείπει όμως ο ενοποιητικός κρίκος – φυσικά δεν μπορεί να είναι ένας μεσσίας, ένας «άριστος» της Αριστεράς.
Στη Γαλλία, στήθηκε ένα εκλογικό μέτωπο που κέρδισε τη Λεπέν αλλά έχασε από τον Μακρόν της ολιγαρχίας που έπαιξε (αναμενόμενα) ύπουλα. Στη Γερμανία το παραδοσιακό SPD της ευρωπαϊκής σοσιαλδημοκρατίας εξαϋλώνεται διότι βαδίζει όλο δεξιότερα, αλλά το Die Linke βρήκε σφυγμό ακούγοντας τη βάση. Στο Νεπάλ, στη Μαδαγασκάρη, στις Φιλιππίνες και στο Μεξικό βγήκαν στους δρόμους απαιτώντας κάτι καλύτερο για τη ζωή τους.
Στις ΗΠΑ τα πράγματα φαίνεται να είναι καλύτερα και να μοιάζει να επιβεβαιώνεται (;) ο μπαρμπα-Κάρολος για τις αναπτυγμένες χώρες. Η ανεκτή διαβίωση του Μαμντάνι έγινε επαναστατικό σύνθημα (κομμουνιστή τον αποκάλεσε ο Τραμπ) στη Νέα Υόρκη συμπυκνώνοντας τα αιτήματα των πολλών σε καθημερινότητα με συγκρουσιακή ρητορική. Το ίδιο πέτυχε πρόσφατα και στο Σιάτλ η Κέιτι Γουίλσον.
Πώς το πέτυχαν, κυρίως ο Ζοχράν Μαμντάνι; Ας τον αφουγκραστούμε κι ας θυμηθούμε τι είχε γίνει στο Πολυτεχνείο (σε πολύ γενικές γραμμές): «Νέοι ήρθαν να ενισχύσουν το κίνημά μας επειδή πιστεύουν ότι μπορούμε να έχουμε έναν καλύτερο κόσμο από τον σημερινό. Καταλαβαίνουν ότι η κρίση του κόστους ζωής δεν είναι αναπόφευκτη, μπορούμε και πρέπει να εκπληρώσουμε μια ατζέντα ανεκτικότερης διαβίωσης που θα επιτρέψει στους νεοϋορκέζους να αναπνεύσουν ξανά με ευκολία».
Στην ελληνική πραγματικότητα βγαίνουν εύκολα από τα σεντούκια του κράτους δισεκατομμύρια για τανκς, αεροπλάνα, βαπόρια και όπλα, ενισχύεται ο πρωθυπουργός της διαφθοράς στην Ουκρανία και αν απαιτήσουμε μείωση ΦΠΑ ή τιμής ρεύματος (ούτε καν αύξηση μισθού) θα μας πουν ότι δεν υπάρχουν λεφτόδεντρα. Και σε ρόλο Κάλχα ο Δένδιας άρχισε να μας προετοιμάζει για φέρετρα με ελληνική ή ευρωπαϊκή σημαία. Είστε έτοιμοι για πόλεμο; Ο Δένδιας και οι λοιποί εκπρόσωποι της ελληνικής και ευρωπαϊκής ολιγαρχίας είναι έτοιμοι και έρχονται να μας πείσουν για «θυσίες». Αδιανόητο κι αυτό όπως και η καταδίκη για ένα πανό χωρίς προκλητικό σύνθημα και βίαιες συγκρούσεις. Φτάνει, ως εδώ! Το όραμα του Πολυτεχνείου να φωτίσει όλη την Ελλάδα.
Σε συγκινητικό κλίμα και με αίσθημα σεβασμού ,τίμησαν την Εργατική Πρωτομαγιά στην Ρόδο με κατάθεση στεφάνων στους δύο Δωδεκανήσιους ήρωες, Νίκο Σάββα και ΓιώργοΚυρμιχάλη.Το Εργατοϋπαλληλικό Κέντρο Ρόδου απαίτησε φόρο τιμής με αυτό το συμβολικό τρόπο την Εργατική Πρωτομαγιά.
Κρατώντας ένα στεφάνι από κόκκινα γαρύφαλλα, ο πρόεδρος του Εργατικού Κέντρου Ρόδου, Παναγιώτης Εγγλέζος, κατέθεσε το στεφάνι μπροστά από τις προτομές των δύο ηρώων ,παρά τη δυνατή βροχή.
«Η Πρωτομαγιά είναι ημέρα τιμής και αγώνα. Είναι η μέρα που οι εργαζόμενοι όλου του κόσμου ενώνουν τις φωνές τους για αξιοπρεπή εργασία, κοινωνική δικαιοσύνη και ελευθερία. Για εμάς, όμως, η φετινή Εργατική Πρωτομαγιά έχει και ένα ιδιαίτερο φορτίο μνήμης. Θεωρήσαμε ότι θα έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τους συναδέλφους μας να γνωρίσουν μία άγνωστη, αλλά λαμπρή πτυχή της ιστορίας μας. Το χρονικό της επιχείρησης “Anglo“, τον Σεπτέμβριο του 1942,στην οποία συμμετείχαν δυο νέοι της Ρόδου, ο Νικόλαος Σάββας και ο Γιώργος Κυρμιχάλης υπάλληλοι της Δημοτικής επιχείρησης συγκοινωνιών ΡΟΔΑ», δήλωσε στην ΕΡΤ Ν. Αιγαίου, ο κ. Εγγλέζος.
Εκπροσωπώντας την περιφέρεια Νοτίου Αιγαίου, παρέστη στην κατάθεση στεφάνων ο χωρικός αντιπεριφερειάρχης Δωδεκανήσου, Χρήστος Ευστρατίου, ο οποίος δήλωσε ότι :«Η Εργατική Πρωτομαγιά αποτελεί διαχρονικό σύμβολο των αγώνων του κόσμου της εργασίας για αξιοπρέπεια, κοινωνική δικαιοσύνη και ίσες ευκαιρίες. Στα νησιά του Νότιου Αιγαίου , όπου οι ανάγκες και οι ιδιαιτερότητες της νησιωτικότητας είναι έντονες, οι εργαζόμενοι αποτελούν τον πυλώνα της τοπικής μας ανάπτυξης και κοινωνικής συνοχής. Σήμερα τιμούμε τις θυσίες και τους αγώνες του χθες , αλλά και δεσμευόμαστε να συνεχίσουμε να διεκδικούμε λύσεις, δικαιώματα και προοπτικές για ένα μέλλον πιο δίκαιο και ανθρώπινο για όλους».
Ιδιαίτερη συγκινητική ήταν η στιγμή που όλοι οι παρευρισκόμενοι φώναξαν «ΑΘΑΝΑΤΟΙ» των συγγενών των δύο ηρών της Αντίστασης Νικόλαου Σάββα και Γιώργου Κυρμιχάλη. Στην εκδήλωση παρευρέθηκαν επίσης η πρόεδρος της περιφερειακής παράταξής Ανοιχτοί Ορίζοντες στο Νότιο Αιγαίο, Χρύσα Καράγιαννη , ο πρόεδρος του Σωματείου Ξενοδοχοϋπαλλήλων Ρόδου, Θανάσης Σταμούλης και ο σκηνοθέτης Γιώργος Τζεδάκης, δημιουργός του ντοκιμαντέρ «ΑΥΤΟΙ ΠΟΥ ΤΟΛΜΙΣΑΝ».
Έδωσαν τη ζωή τους για την πατρίδα και την ελευθερία των νησιών μας -
Συμπληρώνονται 80 χρόνια από την εκτέλεση από τους Γερμανούς των δύο Δωδεκανησίων πατριωτών Γιώργου Κωσταρίδη και Μιχάλη Βρούχου, οι οποίοι εκτελέστηκαν από τους Γερμανούς.
Οι οικογένειές τους τέλεσαν σήμερα Παρασκευή 20 Σεπτεμβρίου 2024 στο παλαιό νεκροταφείο του Αγίου Δημητρίου, τρισάγιο στον τάφο των δύο ηρώων.
Σημειώνεται ότι, συνήθως το τρισάγιο γινόταν στο ηρώο που βρίσκεται στο ύψωμα του Μπελ Πάσο στο σημείο ακριβώς όπου εκτελέστηκαν στις 20 Σεπτεμβρίου 1944 οι δύο πατριώτες, αλλά τα τελευταία χρόνια αποφασίστηκε να γίνει στην εκκλησία του Αγίου Δημητρίου, όπου έχουν ταφεί σε κοινό τάφο ο Γιώργος Κωσταρίδης και ο Μιχάλης Βρούχος.
«Η εκτέλεση των δύο Ροδιτών έγινε στις 20 Σεπτεμβρίου 1944, αφού προηγήθηκε μια δίκη με συνοπτικές διαδικασίες δύο μέρες νωρίτερα, από το Στρατοδικείο της Μεραρχίας Εφόδου «Ρόδος» που καταδίκασε σε θάνατο τον Βρούχο και τον Κωσταρίδη (μαζί με τρεις Ιταλούς) «εν ονόματι του γερμανικού λαού» με την κατηγορία «της συνδρομής προς την υπηρεσία πληροφοριών του εχθρού».
Οι δύο Ροδίτες είχαν ενταχθεί στις υπηρεσίες του κατασκοπευτικού κλιμακίου της Ρόδου που μετέφερε πληροφορίες στις συμμαχικές δυνάμεις για τις κινήσεις των Γερμανών και των Ιταλών στη Ρόδο και τα άλλα νησιά.
Οι δύο Ροδίτες σε συνεργασία και με πολλούς άλλους συμπολίτες μας συγκέντρωναν πάντοτε πολύτιμες πληροφορίες για τις κινήσεις των Γερμανών, ο δε Βρούχος που ήταν άριστος ραδιοτεχνίτης δεν δίσταζε να πηγαίνει ακόμη και στο Λημέρι της Μονολίθου για να επισκευάσει τον ασύρματο του κατασκοπευτικού κλιμακίου όταν πάθαινε βλάβη, η δε σύλληψή του από τους Γερμανούς έγινε όταν επέστρεφε από μια τέτοια αποστολή !..
Ο Βρούχος και ο Κωσταρίδης είχαν αναπτύξει ένα ισχυρό δίκτυο πληροφοριοδοτών μέσα στις εχθρικές γραμμές και με μεγάλο κίνδυνο της ζωής τους κατόρθωναν να ενημερώνουν το κατασκοπευτικό κλιμάκιο που βρισκόταν στο Λημέρι της Μονολίθου.
Η δράση των δύο Ροδιτών ήταν ιδιαιτέρως χρήσιμη για τις συμμαχικές δυνάμεις, αλλά οι Γερμανοί –φυσικά με τη συνδρομή καταδοτών- κατόρθωσαν να τους εντοπίσουν και να τους συλλάβουν.
Στις πολύωρες ανακρίσεις τους, σε καμιά περίπτωση δεν λύγισαν, ούτε κατέδωσαν τους συνεργάτες τους. Είναι πάντως χαρακτηριστικό, ότι στους δύο πατριώτες, όταν το κατασκοπευτικό κλιμάκιο αντιλήφθηκε ότι στένευε γύρω τους ο γερμανικός κλοιός, τους πρότεινε να τους φυγαδεύσει στη Μέση Ανατολή, αλλά αυτοί αρνήθηκαν.
Ανακοίνωση του δημάρχου Ρόδου για την επέτειο 80 χρόνων από την εκτέλεση των ηρώων Μιχάλη Βρούχου και Γιώργου Κωσταρίδη
Ανακοίνωση εξέδωσε ο δήμαρχος Ρόδου, Αλέξανδρος Κολιάδης, για την επέτειο συμπλήρωσης 80 χρόνων από την εκτέλεση των ηρώων Μιχάλη Βρούχου και Γιώργου Κωσταρίδη από τις γερμανικές δυνάμεις κατοχής με αφορμή και το τρισάγιο που πραγματοποιείται σήμερα στο παλαιό νεκροταφείο του Αγίου Δημητρίου.
Ειδικότερα, στην ανακοίνωση αναφέρονται τα εξής:
“Σήμερα, με βαθιά συγκίνηση και σεβασμό, τιμούμε τη μνήμη των ηρώων μας, Μιχάλη Βρούχου και Γιώργου Κωσταρίδη, που πριν από 80 χρόνια εκτελέστηκαν από τις γερμανικές δυνάμεις κατοχής, πληρώνοντας με τη ζωή τους την πίστη τους στην ελευθερία και την πατρίδα.
Η Ρόδος δεν ξεχνά τους ήρωες της. Η μνήμη τους παραμένει ζωντανή στις καρδιές μας και αποτελεί φάρο θάρρους και αφοσίωσης για τις επόμενες γενιές.
Οι δυο αυτοί πατριώτες, μέσα από την αντιστασιακή τους δράση, απέδειξαν ότι το θάρρος και η αυταπάρνηση είναι ιδανικά άφθαρτα, που καθοδηγούν τους ανθρώπους σε στιγμές κρίσιμες.
Σήμερα, περισσότερο από ποτέ, η μνήμη τους μάς καλεί να σταθούμε ενωμένοι και να συνεχίσουμε τον αγώνα για Δικαιοσύνη, Ειρήνη και Ελευθερία.”
Ήταν πριν από 131 χρόνια όταν τιμήθηκε για πρώτη φορά η Εργατική Πρωτομαγιά στην Ελλάδα. Από τότε έχει συνδεθεί με την ιστορία της χώρας και με τους αγώνες της, όχι μόνο για την υπεράσπιση των εργατικών δικαιωμάτων αλλά και της ίδιας της ελευθερίας και της αποτίναξης του ξένου ζυγού.
Εκείνος ο πρώτος εορτασμός πραγματοποιήθηκε στην Αθήνα το 1893 με πρωτοβουλία του Σταύρου Καλλέργη, επικεφαλής του Κεντρικού Σοσιαλιστικού Συλλόγου. Ανάμεσα στα αιτήματα των διαδηλωτών ήταν η καθιέρωση του 8ωρου, αλλά και της Κυριακής σε μέρα αργίας, καθώς και η απονομή σύνταξης στα θύματα των εργατικών ατυχημάτων.
Ακόμη και εκείνος ο πρώτος εορτασμός ήταν επεισοδιακός. Ο Καλλέργης επέδωσε ψήφισμα στη Βουλή, αλλά η κωλυσιεργία του προέδρου του Σώματος να το αναγνώσει προκάλεσε την έντονη διαμαρτυρία του με αποτέλεσμα, αφού οι στρατιώτες της φρουράς τον χτύπησαν με τα κοντάκια τους, να συλληφθεί για διατάραξη της συνεδρίασης και να φυλακιστεί για δέκα μέρες στις φυλακές του Παλαιού Στρατώνα.
*
Η Εργατική Πρωτομαγιά γιορτάστηκε σχεδόν κάθε χρόνο τα χρόνια που ακολούθησαν. Το 1936 «πνίγηκε» στο αίμα, όταν στις κινητοποιήσεις των καπνεργατών στη Θεσσαλονίκη έχασαν τη ζωή τους δώδεκα άνθρωποι από την επέμβαση των δυνάμεων της τάξης. Ο θρήνος μιας μητέρας για τον νεκρό της γιο, τον 25χρονο Τάσο Τούση, στη διασταύρωση των οδών Βενιζέλου και Εγνατίας, ενέπνευσε τον Γιάννη Ρίτσο για τη συγγραφή του ποιητικού του έργου «Ο Επιτάφιος».
Οκτώ χρόνια αργότερα, η Πρωτομαγιά θα συνδεόταν με ένα από τα μεγαλύτερα εγκλήματα της ναζιστικής θηριωδίας. Στις 27 Απριλίου του 1944 αντάρτες της ΕΛΑΣ θα στήσουν ενέδρα στον δρόμο Μολάων – Σπάρτης, στη Λακωνία, και θα σκοτώσουν τον γερμανό στρατιωτικό διοικητή της Πελοποννήσου, στρατηγό Φραντς Κρεχ, και τρεις άνδρες της συνοδείας του. Σε αντίποινα, οι ναζί αποφάσισαν «την εκτέλεση 200 κομουνιστών, καθώς και την εκτέλεση όλων των ανδρών που θα συλλαμβάνονται μεταξύ Μολάων και Σπάρτης».
*
Παρά τις προσπάθειες των ανταρτών, αλλά και του αρχιεπίσκοπου Δαμασκηνού, οι 200 θα εκτελεστούν στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής την 1η Μαΐου του 1944, ενώ οι εκτελεσθέντες στη Λακωνία ξεπέρασαν τους εκατό.
Στα ταραγμένα μεταπολεμικά χρόνια η πρώτη ανοικτή συγκέντρωση θα πραγματοποιηθεί στο Παναθηναϊκό Στάδιο. Στη μετεμφυλιακή Ελλάδα οι πρωτομαγιάτικες εκδηλώσεις πραγματοποιούνται κυρίως σε κλειστούς χώρους λόγω των περιορισμών που επιβάλλονται στις δημόσιες συναθροίσεις.
Την Πρωτομαγιά του 1967 δεν πραγματοποιείται καμία εκδήλωση καθώς λίγες ημέρες νωρίτερα, στις 21 Απριλίου, έχει επιβληθεί η χούντα των συνταγματαρχών. Από το επόμενο έτος, το δικτατορικό καθεστώς καθιερώνει την Πρωτομαγιά ως αργία.
Η πρώτη πρωτομαγιάτικη συγκέντρωση της Μεταπολίτευσης, το 1975, πραγματοποιείται στην πλατεία Κοτζιά και χαρακτηρίζεται από μαζικότητα. Από τον επόμενο χρόνο η συγκέντρωση της Πρωτομαγιάς θα φιλοξενείται στο Πεδίο του Άρεως μπροστά από το κτίριο της ΓΣΕΕ.
Στην φωτο: Στιγμιότυπο από την πρωτομαγιάτικη συγκέντρωση των εργαζομένων στην πλατεία Αριστοτέλους, 1998
Τραγούδια που μεταδίδουν με τη μουσική και τους στίχους τους τον παλμό εκείνων των ημερών και έχουν "βαφτιστεί" ως τραγούδια του Πολυτεχνείου.
17 Νοεμβρίου και για άλλη μία χρονιά θα ακούσουμε και θα σιγοψιθυρίσουμε πολυαγαπημένα αντιστασιακάτραγούδια τουΘεοδωράκη, τουΛοΐζουκαι τουΞαρχάκου, τραγούδια που μας έχουν συγκινήσει και έχουν ταυτιστεί με τηνεπέτειο του Πολυτεχνείου.
Τραγούδια διαχρονικά που από τις πρώτες νότες τα αναγνωρίζουμε και έχουν “δεθεί” με την ατμόσφαιρα των αγώνων κατά της Χούντας και με την εξέγερση του Πολυτεχνείου το 1973.
Πολλά είναι τα κομμάτια που ζωντανεύουν τις μνήμες με τον ρυθμό και τους στίχους τους. Στίχους "γροθιά στο στομάχι" που προκαλούν συγκίνηση. "Το Γελαστό Παιδί", "Το Ακορντεόν", "Ο Δρόμος", "Το Προσκύνημα" είναι μερικά μόνο από αυτά που έχουν "βαφτιστεί" ως τραγούδια της εξέγερσης Πολυτεχνείου.
Ας ξαναθυμηθούμε τραγούδια μέσα από μια πληθώρα κομματιών που έχουμε χιλιοτραγουδήσει και ακούγονται διαχρονικά κάθε 17 Νοέμβρη.
Το Ακορντεόν - Μάνος Λοΐζος
*
Τραγούδι του Μάνου Λοΐζου από το άλμπουμ "Τα τραγούδια του δρόμου" σε στίχους Γιάννη Νεγρεπόντη (1974). Γράφτηκε για τη γερμανική κατοχή. Ο αρχικός στίχος μιλούσε για "γερμανικά καμιόνια" που έγιναν "φασιστικά" σε μια εποχή ευαισθητοποίησης κατά της χούντας. Το παρουσίαζε και ο ίδιος ο Λοΐζος στις συναυλίες του Μίκη, στις οποίες συμμετείχε μαζί με τον Λεοντή. Το τραγούδι αυτό γράφτηκε γύρω στο 1965, αλλά η λογοκρισία δεν επέτρεψε να ηχογραφηθεί παρά μόνο μετά τη μεταπολίτευση.
"Ο Δρόμος" - Μάνος Λοΐζος
*
Σε στίχους Κωστούλας Μητροπούλου, μουσική Μάνου Λοΐζου και πρώτη εκτέλεση με τη Σούλα Μπιρμπίλη. Το κομμάτι γράφτηκε με μια κιθάρα σ’ ένα στέκι που μαζεύονταν καλλιτέχνες στο Κολωνάκι, και σύμφωνα με την στιχουργό: "Ξέραμε και δεν ξέραμε τι ακριβώς είχαμε φτιάξει. Μπορεί και να πιστεύαμε πως ήταν ένα τραγούδι δικό μας μόνο, ένα τραγούδι για την αδικημένη, σαστισμένη γενιά μας, που δεν ήξερε τι ήταν ο πόλεμος και που την περίμενε στο δρόμο μια δικτατορία."
Το μεγάλο μας τσίρκο - Το προσκύνημα
Σε μουσική Σταύρου Ξαρχάκου, στίχους Ιάκωβου Καμπανέλλη (Ερμηνεία: Νίκος Δημητράτος, Τζένη Καρέζη) από το θεατρικό έργο "Το Μεγάλο μας τσίρκο".
"Το Μεγάλο μας τσίρκο" ανέβηκε για πρώτη φορά τον Ιούνιο του 1973 στο θέατρο Αθήναιον. Ο Σταύρος Ξαρχάκος έγραψε τη μουσική και ο Ευγένιος Σπαθάρης επιμελήθηκε τα σκηνικά. Πρωταγωνιστές ήταν τότε η Τζένη Καρέζη, ο Κώστας Καζάκος, ο Διονύσης Παπαγιαννόπουλος, ο Χρήστος Καλαβρούζος και ο Τίμος Περλέγκας. Ερμηνευτής των τραγουδιών ο Νίκος Ξυλούρης. Στην πρώτη παρουσίασή του, οι παραστάσεις διακόπηκαν βίαια από τη Χούντα τον Οκτώβριο του ’73, λίγο πριν τα γεγονότα του Πολυτεχνείου.
*
Ανέβηκε και πάλι το καλοκαίρι του 1974, με την προσθήκη του τραγουδιού "Το προσκύνημα" στο φινάλε, που αφιερώθηκε στους νεκρούς της νύχτας του Πολυτεχνείου.
Οι πρώτοι νεκροί (Πάλης ξεκίνημα) - Μίκης Θεοδωράκης
*
Οι Πρώτοι Νεκροί (Πάλης Ξεκίνημα) είναι ένα χαρακτηριστικό κομμάτι σε μουσική, αλλά και ερμηνεία του Μίκη Θεοδωράκη (με τη συνοδεία της Μαρίας Φαραντούρη), και στίχους Αλέκου Παναγούλη. Λέγεται ότι γράφτηκε από τον Παναγούλη στις φυλακές του Μπογιατίου, όπου βρισκόταν και βασανιζόταν καθημερινά για την απόπειρα δολοφονίας του δικτάτορα Παπαδόπουλου το 1968. Συμπεριλαμβάνεται στον δίσκο ''Τραγούδια του Αγώνα''.
ΤΙΜΟΥΜΕ σήμερα την επέτειο του «’Έπους του
Σαράντα». Μεγάλη εθνική γιορτή που σηματοδοτεί την σθεναρή αντίσταση του
ελληνικού λαού στους φασίστες και σε όλες τις άλλες δυνάμεις του
σκότους που θέλησαν να καταδυναστεύσουν τη χώρα μας. Και «κατά ειωθότα»
την παραμονή της 28ης Οκτωβρίου στη Ρόδο έγιναν στα σχολεία ομιλίες
στους μαθητές όπου οι εκπαιδευτικοί (ανάλογα με την ιδεολογικοπολιτική
τοποθέτηση τους) άλλοι είπαν ότι το ιστορικό ΟΧΙ το είπε ο Μεταξάς
και άλλοι ο ελληνικός λαός, όπως συνήθως συμβαίνει.
Η Ρόδος και τα άλλα νησιά της Δωδεκανήσου, έχουν τη δική τους
ιστορία εκείνη την περίοδο που-δυστυχώς- ΔΕΝ διδάσκεται ούτε στα
σχολεία, ούτε στις πανεπιστημιακές σχολές που λειτουργούν στη Ρόδο, ούτε
πουθενά αλλού. Το μάθημα της πατριδογνωσίας έχει καταργηθεί εδώ και
πολλά χρόνια, για να έχουμε τώρα και τις ανόητες εκπαιδευτικές
μεταρρυθμίσεις !..
Αξίζει τον κόπο-μέρες που είναι- να πούμε μερικές κουβέντες, για να
θυμηθούν οι παλαιότεροι και να μάθουν οι νεώτεροι, τι έγινε στη Ρόδο
όταν κηρύχτηκε ο πόλεμος. Γιατί όλοι ξέρουν μόνο τι έγινε στις 28
Οκτωβρίου 1940 από τις εικόνες που δείχνει η τηλεόραση κάθε χρόνο, για
τους στρατιώτες που έμπαιναν στα τρένα από την Αθήνα για να πάνε στο
μέτωπο, κάποιες άλλες εικόνες με στρατιώτες να πολεμούν στα χιονισμένα
βουνά της Ηπείρου κλπ. ‘Όλα γνωστά και χιλιοπαιγμένα από την
τηλεόραση.
Δωδεκανήσιοι κρατούμενοι στο προαύλιο πίσω από το δημαρχείο (φωτογραφία αρχείο Βρατσάλη)
Όταν, λοιπόν, κηρύχτηκε ο πόλεμος, οι Ιταλοί κατακτητές συνέλαβαν στη
Ρόδο και στα άλλα νησιά της Δωδεκανήσου, όλους του ‘Έλληνες υπηκόους
από 18 μέχρι 60 χρόνων και τους συγκέντρωσαν στην Μεσαιωνική Τάφρο.
Είναι το περίφημο κοντσεντραμένο όπου περίπου 500 Έλληνες έζησαν κάτω
από απάνθρωπες συνθήκες μέσα στο κρύο και τα βροχή μέχρι τις αρχές του
Ιανουαρίου όταν μεταφέρθηκαν στις εγκαταστάσεις πίσω από το σημερινό
δημαρχείο, όπου λειτουργούσαν οι στάβλοι του ιταλικού ιππικού. Και εκεί
οι συνθήκες ήταν εξ ίσου δραματικές.
Μέσα, όμως, στο κοντσεντραμέντο οργανώθηκαν οι πρώτες αντιστασιακές
οργανώσεις από τους έγκλειστους Έλληνες Δωδεκανήσιους που η δράση τους
κατά τη διάρκεια της κατοχής ήταν αποφασιστικής σημασίας, ενώ πολλοί
(άνδρες και γυναίκες)εντάχθηκαν στα κατασκοπευτικά κλιμάκια.
Τις πρώτες μέρες του πολέμου πολλοί Δωδεκανήσιοι (ακόμη και Εβραίοι)
με βάρκες δραπέτευσαν από τη Ρόδο και πήγαν στις απέναντι τουρκικές
ακτές και στη συνέχεια στη Μέση Ανατολή για να καταταγούν στον ελληνικό
στρατό όπου είχαν συμμετοχή και στις μάχες του Ελ Αλαμέιν ,ενώ στο
πολεμικό ναυτικό. Δωδεκανήσιοι πήραν μέρος ακόμη και στην απόβαση της
Νορμανδίας. Αναφέρω μεταξύ άλλων τον Καλύμνιο αξιωματικό Κλεάνθη Ζερβό
(που εκλέχτηκε με το ΠΑΣΟΚ βουλευτής Δωδεκανήσου το 1981 και το 1985)
και τον ναύτη Στάθη Παπαστατικό με καταγωγή από το Καστελλόριζο και τον
Αρχάγγελο. Παράλληλα, στην Αθήνα μόλις κηρύχτηκε ο πόλεμος συγκροτήθηκε το
Σύνταγμα Δωδεκανησίων Εθελοντών με διοικητή τον Συμιακό αξιωματικό
Μάρκο Κλαδάκη. Πάνω από 1.500 Δωδεκανήσιοι ακόμη και από το εξωτερικό,
εντάχθηκαν στο Σύνταγμα και μετά την απαραίτητη εκπαίδευση πολέμησαν με
απαράμιλλο ηρωισμό στο μέτωπο. Άλλοι Δωδεκανήσιοι εντάχθηκαν στον Ιερό
Λόχο και επέστρεψαν στις 8 Μαΐου 1945 ελευθερωτές στα νησιά μας, αφού
πολέμησαν σκληρά με τις συμμαχικές δυνάμεις κυρίως στο Αιγαίο!..
Ο τόπος συγκέντρωσης των Ελλήνων κρατούμενων στην Μεσαιωνική Τάφρο )
Βαρύ ήταν το τίμημα που πλήρωσαν με τη ζωή τους πολλοί Δωδεκανήσιοι
αγωνιστές. Μακρύς ο κατάλογος των πατριωτών που εκτελέστηκαν από τους
κατακτητές και που η μνήμη τους ΔΕΝ τιμάται ανάλογα από τις επόμενες
γενιές. Δύο μικρά παραδείγματα για την ιστορία : Για τους ήρωες Νικόλαο
Σάββα και Γιώργο Κυρμιχάλη υπήρχε απόφαση κάθε χρόνο τον Οκτώβριο στη
Σορωνή να γίνεται μια εκδήλωση για να τιμηθεί η μνήμη τους. Η εκδήλωση
δεν γίνεται τα τελευταία χρόνια, ενώ οι οικογένειες Βρούχου και
Κωσταρίδη που τα παιδιά τους Μιχάλη και Γιώργο εκτέλεσαν οι Γερμανοί ,
τιμούν κάθε χρόνο τη μνήμη τους χωρίς να προσκαλούν τις τοπικές αρχές ,
ενώ το Βενετόκλειο Γυμνάσιο (στο οποίο οι δύο μαθητές είχαν φοιτήσει)
δεν καταθέτει πλέον ούτε ένα στεφάνι στον τάφο τους !..
Επισημαίνω επιλεκτικά αυτά τα ελάχιστα γεγονότα θέλοντας να
καταδείξω ότι η 28η Οκτωβρίου δεν είναι μόνο «το ιστορικό ΟΧΙ» και ο
πόλεμος στα βουνά της Ηπείρου και της Αλβανίας όπως συνηθίζεται να
επικρατεί, είναι και το ΟΧΙ που βροντοφώνησε ο δωδεκανησιακός λαός ο
οποίος, παρά το γεγονός ότι βρίσκονταν υπό ξένη κατοχή, πολέμησε ηρωικά
και κατόρθωσε ,ύστερα από πολλές θυσίες, να απελευθερωθεί και να
ενσωματωθεί στον ελληνικό κορμό.
Δυστυχώς-όπως προανέφερα- η Ιστορία αυτή ΔΕΝ διδάσκεται και ο κίνδυνος να ξεχαστεί παραμένει πάντα μεγάλος !.. Υ.Γ. Εάν κάποιος στη Στρατιωτική Διοίκηση
διαβάσει το κείμενο αυτό ας εισηγηθεί ώστε το στρατηγείο της 95 ΑΔΤΕ να
μετονομαστεί σε «Αλεξάνδρου Διάκου». Τι σχέση έχει ο Κατεχάκης με τη
Ρόδο; Άλλωστε και το στρατόπεδο στους Τρεις έχει καταργηθεί και ο
λοχαγός Διογένης Φανουράκης που φέρει το όνομα του,
παραμένει…άστεγος!..
Λίγες μέρες μετά την κήρυξη του πολέμου συγκροτήθηκε το Σύνταγμα Δωδεκανησίων Εθελοντών
Έγραψε o δημοσιογράφος ΓΙΩΡΓΟΣ ΖΑΧΑΡΙΑΔΗΣ στην εφημερίδα Ροδιακή
Πέθανε ο Μέγιστος των Ελλήνων, ο Μίκης Θεοδωράκης.
Ο σπουδαίος Έλληνας μουσικοσυνθέτης γεννήθηκε στις 29 Ιουλίου 1925
στη Χίο από πατέρα Κρητικό και μητέρα Μικρασιάτισσα και το βαπτιστικό
του όνομα είναι Μιχαήλ.
Ο Μίκης Θεοδωράκης αποτέλεσε ένα από τα μεγαλύτερα κεφάλαια του ελληνικού πολιτισμού. Οι επιτυχίες του αμέτρητες.
Ο Μιχαήλ (Μίκης) Θεοδωράκης γεννήθηκε στη Χίο στις 29 Ιουλίου 1925,
από πατέρα Κρητικό και μητέρα Μικρασιάτισσα. Ο πατέρας του ήταν ανώτερος
δημόσιος υπάλληλος, γι’ αυτό πέρασε τα παιδικά του χρόνια
μετακινούμενος σε διάφορες πόλεις της Ελλάδας, από τη Μυτιλήνη, τη Σύρο
και την Αθήνα έως τα Ιωάννινα, το Αργοστόλι, την Πάτρα, τον Πύργο και
την Τρίπολη. Τα πρώτα του μουσικά ακούσματα ήταν οι ψαλμωδίες της
ορθόδοξης εκκλησίας, στις οποίες έπαιρνε μέρος σαν ψάλτης.
Τη διετία 1937-1939 πήρε τα πρώτα μαθήματα βιολιού στο Ωδείο Πατρών
και δημιούργησε τα πρώτα του τραγούδια, συνθέσεις οι οποίες βασίστηκαν
σε στίχους των Σολωμού, Παλαμά, Δροσίνη και Βαλαωρίτη, τους οποίους
έβρισκε άλλοτε στα σχολικά βιβλία και άλλοτε στη βιβλιοθήκη του σπιτιού
του. Στην Τρίπολη, μόλις 17 ετών, δίνει την πρώτη του συναυλία
παρουσιάζοντας το έργο του «Κασσιανή» και παίρνει μέρος στην αντίσταση
κατά των κατακτητών. Στη μεγάλη διαδήλωση της 25ης Μαρτίου 1943
συλλαμβάνεται για πρώτη φορά από τους Ιταλούς και βασανίζεται.
Διαφεύγει στην Αθήνα, όπου το 1943 ξεκινάει μουσικές σπουδές στο
Ωδείο Αθηνών και γνωρίζεται με την έντεχνη ευρωπαϊκή μουσική. Ως εκείνη
την εποχή, έχει επηρεαστεί από τη βυζαντινή μουσική, έχει σχηματίσει
χορωδία και έχει συνθέσει τραγούδια και κομμάτια για βιολί και πιάνο.
Παράλληλα αναπτύσσει αντιστασιακή δράση. Εντάσσεται στην ΕΠΟΝ και το
1944 γίνεται γραμματέας εκπολιτισμού. Τον ίδιο χρόνο εντάσσεται στον
εφεδρικό ΕΛΑΣ Αθηνών και λαμβάνει μέρος σε μάχες κατά των Γερμανών και
των Ταγμάτων Ασφαλείας, καθώς και στα Δεκεμβριανά. Λόγω των προοδευτικών
του ιδεών, καταδιώκεται από τις αστυνομικές αρχές. Για ένα διάστημα ζει
παράνομος στην Αθήνα χωρίς να σταματήσει την επαναστατική του δράση. Το
1947 εξορίζεται στην Ικαρία και ένα χρόνο αργότερα μεταφέρεται στη
Μακρόνησο, από την οποία απολύεται τον Αύγουστο του 1949.
Εξαιτίας της πολιτικής του δράσης και των διώξεων που υπέστη
καθυστέρησε να πάρει το δίπλωμά του από το Ωδείο στην αρμονία, την
αντίστιξη και τη φούγκα, γεγονός που συνέβη το 1950. Από το 1954 μέχρι
το 1957, σπούδασε στο Παρίσι με υποτροφία και συνέγραψε τις τρεις
μουσικές μπαλέτου «Αντιγόνη», «Les Amants de Teruel» και «Le Feu aux
Poudres», οι οποίες γνώρισαν επιτυχία στη γαλλική πρωτεύουσα και στο
Λονδίνο, ενώ την ίδια περίοδο συνέθεσε και το έργο «Οιδίπους Τύραννος».
Το 1957 λαμβάνει το χρυσό μετάλλιο στο Φεστιβάλ της Μόσχας για την
«Πρώτη Συμφωνία για πιάνο και ορχήστρα».
Το 1960 επέστρεψε στην Ελλάδα. Ήδη από το Παρίσι είχε πάρει τις
μεγάλες μουσικές αποφάσεις του. Διαφωνώντας ριζικά με τις νέες τάσεις
και φορτωμένος συναισθηματισμό, λυρισμό και παράδοση, συνέθεσε το 1958
τον «Επιτάφιο», σε στίχους Γιάννη Ρίτσου, έργο που έμελλε να επηρεάσει
σοβαρά την εξέλιξη της ελληνικής λαϊκής μουσικής.
Το «Άξιον εστί» θα γίνει το πρώτο μεγάλο έργο του με χορωδία, το
οποίο ο συνθέτης ονομάζει «λαϊκό ορατόριο – μετασυμφωνικό»,
χαρακτηρισμός που δηλώνει «όχι τόσο την χρονική απόσταση όσο την
ποιοτική διαφορά ανάμεσα στη δυτική και την νεοελληνική μουσική τέχνη».
Έμπνευσή του είναι η ποίηση του Ελύτη, αλλά και το δημοτικό τραγούδι,
ενώ πολλά είναι τα νεωτεριστικά στοιχεία που πλαισιώνουν το έργο, όπως η
ταυτόχρονη παρουσία αφενός του αφηγητή-ψάλτη και του λαϊκού τραγουδιστή
και αφετέρου της κλασικής και της λαϊκής ορχήστρας.
Το 1963 ιδρύει μαζί με τον Μάνο Χατζιδάκι τη Μικρή Συμφωνική Ορχήστρα
Αθηνών και δίνει πολλές συναυλίες σ’ όλη την Ελλάδα προσπαθώντας να
εξοικειώσει τον κόσμο με τα αριστουργήματα της συμφωνικής μουσικής. Στο
μεταξύ, συνεχίζει την πολιτική του δράση. Γίνεται ιδρυτικό μέλος της
Δημοκρατικής Νεολαίας Λαμπράκη, της οποίας διετέλεσε και πρόεδρος
(1964-67), ενώ το 1963 συλλαμβάνεται επειδή έλαβε μέρος στην 1η
Μαραθώνια Πορεία Ειρήνης και ενώ ήταν ήδη γνωστός ως συνθέτης και
μάλιστα με μεγάλη δημοτικότητα.
Το 1964 εκλέγεται για πρώτη φορά βουλευτής της ΕΔΑ στη Β’ εκλογική
περιφέρεια Πειραιά και, ένα χρόνο αργότερα, μέλος της Εκτελεστικής
Επιτροπής του ίδιου κόμματος. Το 1967, η δικτατορία των συνταγματαρχών
απαγορεύει την εκτέλεση, την πώληση και την ακρόαση των τραγουδιών του.
Την ίδια χρονιά (1967) γίνεται ιδρυτικό μέλος της αντιστασιακής
οργάνωσης «Πατριωτικό Αντιδικτατορικό Μέτωπο» (ΠΑΜ) και λόγω της δράσης
του συλλαμβάνεται τον Αύγουστο του 1967. Ακολουθεί η φυλάκισή του στην
οδό Μπουμπουλίνας, η απομόνωση, οι φυλακές Αβέρωφ, η μεγάλη απεργία
πείνας, το νοσοκομείο, η αποφυλάκιση και ο κατ’ οίκον περιορισμός, η
εκτόπιση με την οικογένειά του στη Ζάτουνα Αρκαδίας και, τέλος, το
στρατόπεδο Ωρωπού. Όλο αυτό το διάστημα συνθέτει συνεχώς, ενώ πολλά από
τα έργα του κατορθώνει με διάφορους τρόπους να τα στέλνει στο εξωτερικό,
όπου ερμηνεύονται από τη Μαρία Φαραντούρη και τη Μελίνα Μερκούρη.
Στον Ωρωπό η κατάσταση της υγείας του επιδεινώνεται επικίνδυνα. Στο
εξωτερικό ξεσηκώνεται θύελλα διαμαρτυριών. Προσωπικότητες, όπως οι
Ντμίτρι Σοστακόβιτς, Άρθουρ Μίλερ, Λόρενς Ολιβιέ και Ιβ Μοντάν,
δημιουργούν επιτροπές για την απελευθέρωσή του. Τελικά, το 1970, υπό τις
πιέσεις αυτές και με τη μεσολάβηση του Γάλλου πολιτικού και συγγραφέα
Ζαν Ζακ Σρεβάν Σρεμπέρ, η δικτατορία τον αφήνει να φύγει στο Παρίσι.
Το ίδιο έτος γίνεται πρόεδρος του ΠΑΜ και μέλος του Πολιτικού
Γραφείου του ΚΚΕεσ. Από την απελευθέρωσή του και μέχρι την πτώση της
δικτατορίας τον Αύγουστο του 1974, δίνει συναυλίες σε όλο τον κόσμο
προπαγανδίζοντας την αντίσταση του ελληνικού λαού και ζητώντας την πτώση
της δικτατορίας. Ταυτόχρονα, στην Ελλάδα τα τραγούδια του ακούγονται
παράνομα και γίνεται σύμβολο αντίστασης.
Το 1972 ιδρύει την πολιτική κίνηση «Νέα Ελληνική Αριστερά» και
γίνεται συνιδρυτής του Εθνικού Συμβουλίου Αντίστασης. Το 1974 ήταν
υποψήφιος βουλευτής Β΄ Πειραιά με την «Ενωμένη Αριστερά». Το 1975
επανεξελέγη μέλος της Εκτελεστικής Επιτροπής της ΕΔΑ, ενώ το 1978
συμμετείχε στις δημοτικές εκλογές ως υποψήφιος δήμαρχος Αθηναίων
υποστηριζόμενος από το ΚΚΕ. Έναν χρόνο αργότερα έγινε ιδρυτικό μέλος της
Κίνησης για την Ενότητα της Αριστεράς (ΚΕΑ).
*
Μουσικά, στο διάστημα 1967 έως 1980 στρέφεται ιδιαίτερα στη σύνθεση
κύκλων τραγουδιών, συνθέτοντας 22 κύκλους, ανάμεσά τους και τα
«Τραγούδια του αγώνα», «Ο ήλιος και ο χρόνος», «Μυθιστόρημα», «Αρκαδίες
I, II, III, IV, VIII, X, XI», «Μπαλάντες» και άλλα. Αξιομνημόνευτη είναι
η σύνθεση του Canto General, ένα παγκοσμίως αγαπημένο έργο βασισμένο
στο ποίημα του Πάμπλο Νερούντα. Το έργο άρχισε να συντίθεται στο Παρίσι
το 1972, όπου πρωτοπαρουσιάστηκε στο φεστιβάλ της Humanité τον
Σεπτέμβριο του ’74, ενώ στην Ελλάδα ακούστηκε για πρώτη φορά στις
μεγάλες συναυλίες που έγιναν στο Στάδιο Καραϊσκάκη και στο Γήπεδο του
Παναθηναϊκού τον Αύγουστο του 1975.
Το 1981 εξελέγη βουλευτής Β΄ Πειραιά με το ψηφοδέλτιο του ΚΚΕ και το
1985 βουλευτής Επικρατείας πάλι με το ΚΚΕ. Το 1987 υπήρξε ιδρυτικό μέλος
της Ελληνοτουρκικής Επιτροπής Φιλίας. Το 1989 γίνεται, μαζί με τον
σκηνοθέτη Θεόδωρο Αγγελόπουλο, ιδρυτικό μέλος της Ευρωπαϊκής Ακαδημίας
Κινηματογράφου, η οποία απονέμει τα βραβεία «Φελίξ». Στις 16 Οκτωβρίου
1989 συμπεριλήφθηκε στο ψηφοδέλτιο Επικρατείας της Νέας Δημοκρατίας.
Εξελέγη στις εκλογές της 5ης Νοεμβρίου και επανεξελέγη στις εκλογές του
Απριλίου του 1990. Και στις δύο περιπτώσεις κατέθεσε δήλωση ανεξαρτήτου
βουλευτή, συνεργαζόμενου με τη ΝΔ. Όπως είχε δηλώσει στον Τύπο,
στρατεύτηκε με τη ΝΔ «η οποία είναι η ισχυρή έπαλξη που μπορεί να βγάλει
τον τόπο από τα εθνικά αδιέξοδα στα οποία οδηγήθηκε από την οκτάχρονη
πολιτική του ΠΑΣΟΚ». Από τις 29 Νοεμβρίου 1989, έως τις εκλογές της 8ης
Απριλίου 1990 υπήρξε ανεξάρτητος βουλευτής συνεργαζόμενος με τη Νέα
Δημοκρατία.
Τον Απρίλιο του 1990 ανέλαβε για πρώτη φορά κυβερνητικό αξίωμα ως
υπουργός Άνευ Χαρτοφυλακίου στην κυβέρνηση του Κωνσταντίνου Μητσοτάκη,
μέχρι τον Αύγουστο του 1991, οπότε ανέλαβε υπουργός Επικρατείας. Στις 30
Μαρτίου 1992, παραιτήθηκε από το αξίωμα του υπουργού για να αφοσιωθεί,
όπως ανέφερε, στο συνθετικό του έργο. Ταυτόχρονα, δήλωσε υποστήριξη στην
κυβέρνηση Μητσοτάκη και συμμετοχή στις εργασίες της Βουλής ως
ανεξάρτητος βουλευτής συνεργαζόμενος με τη ΝΔ.
Στις αρχές Σεπτεμβρίου του 1992 υπέβαλε την παραίτησή του από την
Ευρωπαϊκή Ακαδημία Κινηματογράφου, επειδή δέχθηκε στο διαγωνιστικό της
τμήμα ταινία προερχόμενη από τη δημοκρατία των Σκοπίων, ως προερχόμενη
από τη «Δημοκρατία της Μακεδονίας». Το 1992 συνέθεσε τον ύμνο των
Ολυμπιακών Αγώνων της Βαρκελώνης και την ίδια χρονιά, στις 12 Οκτωβρίου,
κατέθεσε δήλωση ανεξαρτησίας στο προεδρείο της Βουλής, τερματίζοντας τη
συνεργασία του με την κοινοβουλευτική ομάδα της ΝΔ, δηλώνοντας
ταυτόχρονα ότι στηρίζει την πολιτική της κυβέρνησης Μητσοτάκη. Στις 9
Μαρτίου 1993 παραιτήθηκε από βουλευτής και ανέλαβε γενικός διευθυντής
των μουσικών προγραμμάτων της ΕΡΤ.
Στις 16 Ιουνίου 1994 παραιτήθηκε από τη θέση του γενικού διευθυντή
των μουσικών συνόλων της ΕΡΤ, καταγγέλλοντας την κυβέρνηση του Α.
Παπανδρέου και τη γενική διεύθυνση της ΕΡΤ για προσπάθεια θανάτωσης του
οργανισμού δια της μεθόδου της ασφυξίας. Η παραίτησή του έγινε δεκτή από
το ΔΣ της ΕΡΤ στις 5 Οκτωβρίου. Τον Ιούνιο του 1996, ορίστηκε μέλος του
Εθνικού Συμβουλίου Τουρισμού που συστάθηκε από την υπουργό Ανάπτυξης
Βάσω Παπανδρέου.
Την 1η Δεκεμβρίου του 2010 ανακοίνωσε την ίδρυση Κίνησης Ανεξάρτητων
Πολιτών με το όνομα «Σπίθα» ενάντια στο καθεστώς του «Μνημονίου», με
στόχο τη συμμετοχή του κάθε ανεξάρτητου πολίτη για την έξοδο της χώρας
από τη βαθιά κρίση, στην οποία την υποχρέωσαν η διεθνής κρίση του
καπιταλισμού και οι εξαρτημένοι από διεθνή κέντρα εξέχοντες πολιτικοί
και οικονομικοί κύκλοι. Την 1η Φεβρουαρίου 2012 μαζί με τον Μανώλη Γλέζο
και τον καθηγητή Συνταγματικού Δικαίου Γιώργο Κασιμάτη παρουσίασαν την
πολιτική κίνηση «ΕΛΑΔΑ» (Ενιαία Λαϊκή Δημοκρατική Αντίσταση) με σκοπό τη
συγκρότηση ενός μεγάλου αντιμνημονιακού μετώπου.
Στις 19 Σεπτεμβρίου του 2013 ανακοίνωσε την «αποστρατεία» του από την
πολιτική ζωή της χώρας, χωρίς ωστόσο να σταματήσει τις παρεμβάσεις ως
το τέλος, όπως όταν τον Μάιο του 2017, μαζί με άλλους ανθρώπους του
πνεύματος, καλούσε τον κόσμο να κατέβει στο Σύνταγμα για να
διαμαρτυρηθεί «ενάντια στο πραξικοπηματικό και καταστροφικό 4ο
μνημόνιο».
Τέλος, δυο σημαντικά μουσικά γεγονότα σημάδεψαν το 2017 όσον αφορά
τον σπουδαίο συνθέτη: Η συναυλία που έδωσε στις 24 Μαΐου 2017 στο
Ντίσελντορφ της Γερμανίας η ιστορική ορχήστρα της πόλης, παίζοντας τρία
συμφωνικά έργα του Μίκη Θεοδωράκη (2η και 3η Συμφωνία και το «Οιδίπους
Τύραννος») υπό τη διεύθυνση του Baldur Brönnimann, καθώς και η παράσταση
– αφιέρωμα «ΟΛΗ Η ΕΛΛΑΔΑ ΓΙΑ ΤΟΝ ΜΙΚΗ» στο Καλλιμάρμαρο στις 19
Ιουνίου. Για πρώτη φορά 1.000 χορωδοί από 30 πόλεις της Ελλάδας
σχημάτισαν μία πελώρια χορωδία, η οποία με τη συνοδεία Συμφωνικής
Μαντολινάτας απέδωσαν μερικά από τα αριστουργήματα του μεγάλου
δημιουργού.
Βραβεία και διακρίσεις
Ο Μίκης Θεοδωράκης έχει τιμηθεί με πολλά βραβεία και διακρίσεις, όπως
το βραβείο ειρήνης «Λένιν» της Σοβιετικής Ένωσης (1983), το παράσημο
του Ταξιάρχη του Τάγματος του Φοίνικος που του απονεμήθηκε στις 24
Ιουλίου 1995 από τον πρόεδρο της Δημοκρατίας Κωστή Στεφανόπουλο , καθώς
και το παράσημο του αξιωματικού της Λεγεώνας της Τιμής, ανώτατη διάκριση
της Γαλλικής Δημοκρατίας (Μάρτιος 1996). Στις 27 Μαΐου 1996 το
Πανεπιστήμιο Αθηνών τον αναγόρευσε «ομοθύμως» επίτιμο διδάκτορα του
Τμήματος Μουσικών Σπουδών και τον Μάρτιο του 2000 αναγορεύτηκε επίτιμος
διδάκτορας του Τμήματος Μουσικών Σπουδών στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο
Θεσσαλονίκης (ΑΠΘ). Τον Ιούλιο του 2002 τιμήθηκε με το γερμανικό μουσικό
βραβείο «Έριχ Κόρνγκολντ» και τον Μάιο του 2005 με το διεθνές βραβείο
μουσικής για το 2005 από το Διεθνές Συμβούλιο Μουσικής και την UNESCO.
Επίσης, τον Μάρτιο του 2007 τιμήθηκε με τον Ταξιάρχη της Λεγεώνας της
Τιμής της Γαλλικής Δημοκρατίας, ενώ τον Μάιο του 2013 η Ολομέλεια της
Ακαδημίας Αθηνών τον εξέλεξε επίτιμο μέλος της και τον Δεκέμβριο του
ίδιου έτους έγινε η επίσημη τελετή υποδοχής του.
Βιβλία
Πλούσιο είναι και το συγγραφικό έργο του Μίκη Θεοδωράκη. Μεταξύ άλλων
έγραψε τα βιβλία «Το χρέος» (δύο τόμοι), εκδ. Τετράδια της Δημοκρατίας
1970-1971, «Μουσική για τις μάζες», εκδ. Ολκός, 1972, «Στοιχεία για μια
νέα πολιτική», «Δημοκρατική και συγκεντρωτική αριστερά», εκδ. Παπαζήση,
1976, «Οι μνηστήρες της Πηνελόπης», εκδ. Παπαζήσης, 1976, «Περί Τέχνης»,
1976, εκδ. Παπαζήση, «Η αλλαγή. Προβλήματα ενότητας της Αριστεράς»,
1978, «Μαχόμενη Κουλτούρα», 1982, «Για την ελληνική μουσική», 1983 (το
1986 επανεκδόθηκε από τις εκδόσεις Καστανιώτη), «Ανατομία της σύγχρονης
μουσικής», εκδ. Σύγχρονη Εποχή, 1983, «Star Sυstem», εκδ. Κάκτος, 1984,
«Οι δρόμοι του αρχάγγελου» (αυτοβιογραφία σε πέντε τόμους), εκδ. Κέδρος,
1986-1995, «Ζητείται Αριστερά», εκδ. Σιδέρη, 1989, «Αντιμανιφέστο»,
εκδ. Γνώσεις, «Πού πάμε;», εκδ. Γνώσεις, 1989, «Ανατομία της Μουσικής»,
εκδ. Αλφειός, 1990, «Να μαγευτώ και να μεθύσω», 2000, εκδ. Λιβάνη, «Το
μανιφέστο των Λαμπράκηδων», εκδ. Ελληνικά Γράμματα, 2003, η τριλογία
«Πού να βρω την ψυχή μου…», 2003, εκδ. Λιβάνη, με αποσπάσματα από
συνεντεύξεις, άρθρα και ομιλίες του της τελευταίας δεκαετίας, «Μάνου
Χατζηδάκι εγκώμιον», 2004, εκδ. Ιανός, «Σπίθα για μια Ελλάδα ανεξάρτητη
και δυνατή», εκδ. Ιανός, 2011, «Διάλογοι στο λυκόφως-90 συνεντεύξεις»,
εκδ. Ιανός, 2016, και «Μονόλογοι στο λυκαυγές», εκδ. Ιανός, 2017.
Επίσης, συνέγραψε πολλούς κύκλους ποιημάτων που μελοποίησε ο ίδιος,
μεταξύ των οποίων και «Το τραγούδι του νεκρού αδελφού», «Ο Ήλιος και ο
Χρόνος», «Αρκαδία Ι», «Αρκαδία VI» και «Αρκαδία X» και το «Τραγούδι της
γης» από τη συμφωνία Νο 2. Έχει επίσης δημοσιεύσει πολλά έργα στα
Γαλλικά.
Το προσωπικό αρχείο του παραχωρήθηκε από τον ίδιο στη Μουσική
Βιβλιοθήκη Λίλιαν Βουδούρη και είναι προσβάσιμο στους ενδιαφερόμενους
μελετητές.
Τρίτη, Φεβρουαρίου 24, 2026
.jpg)
