Η 28η Οκτωβρίου, ημέρα που ξεκίνησε το έπος του '40, και ο αντιφασιστικός αγώνας που ακολούθησε, αποδεικνύουν ότι όταν χρειαστεί, οι λαοί είναι αυτοί που κάνουν τη διαφορά
Από τις 28 Οκτωβρίου η χώρα μας επί της ουσίας δεν βρέθηκε απλώς να πολεμάει τους Ιταλούς εισβολείς. Βρέθηκε να πολεμάει τον φασισμό και τον ναζισμό, όπως τον εκπροσωπούσαν οι δυνάμεις του Άξονα. Η επίθεση της Ιταλίας δεν ήταν απλώς μια επιθετική ιμπεριαλιστική ενέργεια. Ήταν και τμήμα της προσπάθειας των φασιστικών δυνάμεων να φτιάξουν μια Ευρώπη και έναν κόσμο όπως τον ήθελαν: ολοκληρωτικό, αυταρχικό, ρατσιστικό, κατά των Εβραίων, των Ρομά, όλων των «κατώτερων λαών», αλλά και των κομμουνιστών και όσων ήθελαν δημοκρατία και ελευθερία. Αυτή η ιδεολογία οδηγούσε στην εδαφική επεκτατικότητα, αυτή οδήγησε τον Χίτλερ στο να επιτεθεί στην Πολωνία και να βάλει σε κίνηση τη μηχανή του πολέμου, αυτή έκανε τον Μουσολίνι να επιτεθεί στην Ελλάδα.
Δεν είναι μόνο ότι ο ελληνικός λαός έβαλε απέναντί του τον φασισμό. Ο ίδιος ο τρόπος που αγωνίστηκε, ο ενθουσιασμός που έδειξε, τα όνειρα που έκανε για το τι θα σήμαινε η νίκη, πήγαιναν πολύ πέρα από τα πεδία των μαχών και αφορούσαν το όραμα μιας χώρας με δημοκρατία και δικαιοσύνη. Γι’ αυτό αγωνίστηκαν και όχι γιατί τους ενέπνευσε η κυβέρνηση Μεταξά, μια στυγνή δικτατορία που στην πραγματικότητα οραματιζόταν μια ελληνική εκδοχή φασισμού.
Όλα αυτά δεν αφορούν μόνο τον πόλεμο στο αλβανικό μέτωπο, αλλά και όλον τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο συνολικά. Έναν πόλεμο στο οποίο οι φιλελεύθερες δημοκρατίες συμμάχησαν με την κομμουνιστική Σοβιετική Ένωση και τα κινήματα αντίστασης για να νικήσουν τον φασισμό και τον ναζισμό. Και μπορεί σήμερα, με όλο το κύμα ιστορικού αναθεωρητισμού, πρώτα και κύρια στην ίδια την Ευρωπαϊκή Ένωση, και την εξίσωση ναζισμού και κομμουνισμού, όλα αυτά να γίνεται προσπάθεια να ξεχαστούν, όμως η ιστορία δεν διαγράφεται. Ο πόλεμος εκείνος είχε μια σαφή διαχωριστική γραμμή που από τη μια είχε τον φασισμό και τον ναζισμό και από την άλλη τις αντιφασιστικές δυνάμεις.
Στις μέρες μας ο φασισμός σηκώνει κεφάλι ξανά. Με διάφορες μορφές αλλά το ίδιο επικίνδυνος, αντιδραστικός και αποκρουστικός. Ακόμη χειρότερα: σε αρκετές περιπτώσεις τον δρόμο για την επιστροφή του τον στρώνουν «συστημικές» ακόμη και «κεντρώες» δυνάμεις. Και μπορεί οι σημερινοί φασίστες να φοράνε κουστούμι και να μην αρέσκονται να περπατάνε με «βήμα χήνας», όμως δεν είναι λιγότερο επικίνδυνοι.
Και όπως έδειξε το έπος του 1940, αλλά και η εποποιία της Εθνικής Αντίστασης που ακολούθησε, η αποτελεσματικότερη απάντηση στον φασισμό είναι αυτή που έρχεται από τον ίδιο τον λαό, τη δική του κινητοποίηση. Αυτή ήταν που έκανε τη διαφορά στην Αλβανία, απέναντι σε έναν ισχυρό στρατό, αυτή ήταν που στη διάρκεια της Κατοχής έκανε τον λαό να αντέξει στην πείνα και να αντισταθεί πολύμορφα στις δυνάμεις κατοχής και τους ντόπιους συνεργάτες τους.
Αυτό το πνεύμα της αντίστασης, της συλλογικότητας και της ελπίδας καταγράφηκε ξανά αρκετές φορές: στη «Χαμένη Άνοιξη» των αγώνων της δεκαετίας του 1960, στο Πολυτεχνείο του 1973, στους αγώνες της Μεταπολίτευσης, στην αλληλεγγύη και τη διαμαρτυρία ενάντια στα Μνημόνια. Αρκετές άλλες στιγμές φαινόταν να υποχωρεί, οι άνθρωποι να είναι κουρασμένοι, να κυριαρχεί ο ατομισμός. Όμως, την κρίσιμη στιγμή, εμφανιζόταν ξανά.
Αυτό ακριβώς το πνεύμα χρειαζόμαστε τώρα ξανά. Όχι μόνο γιατί σε όλη την Ευρώπη ο φασισμός σηκώνει κεφάλι, αλλά και γιατί η χώρα είναι σε μια καμπή. Τα χρόνια μετά το 2019 αποδείχτηκαν χαμένα χρόνια και αυτό εξηγεί τη μεγάλη λαϊκή δυσαρέσκεια. Όμως, υπάρχει ο κίνδυνος αυτή να μετατραπεί σε κυνισμό και απάθεια. Χρειάζεται η δυσαρέσκεια και γίνει μαζική κινητοποίηση και μια νέα ελπίδα ότι η συλλογική προσπάθεια θα βγάλει τη χώρα από τη σημερινή κρίση.
Οι άνθρωποι τότε δεν ήταν υπεράνθρωποι. Την ησυχία τους ήθελαν, τις μικρές απολαύσεις της ζωής, την ασφάλεια και τη σιγουριά έψαχναν. Όμως, έτρεξαν στο μέτωπο όπως και μετά μπήκαν στην αντίσταση και βγήκαν στα βουνά παρά τους θανάσιμους κινδύνους.
Η πραγματική αντίσταση και οι βαθιές σημαντικές αλλαγές δεν ξεκινούν από «υπεράνθρωπους», αλλά από καθημερινούς απλούς πολίτες όταν το επιβάλλουν οι συνθήκες και τους μιλά αλλιώς η ιστορία. Γι’ αυτό και σήμερα όταν χρειαστεί, θα αποδείξουν ότι μπορούν να φέρουν την αλλαγή.
Σταματά ο νους και παγώνει το αίμα. Οι εικόνες από τον καταπέλτη του πλοίου δεν αφήνο υν κανένα περιθώριο για να αμφιβάλεις. Να δώσεις έστω στον εαυτό σου μια χαραμάδα ελπίδας ότι αυτό που συμβαίνει μπροστά στα μάτια σου δεν είναι αλήθεια.
Αυτός ο θάνατος δεν είναι τυχαίος. Δεν είναι ίδιος με μια δολοφονία από δυνάμεις καταστολής σε μια κοινωνική σύγκρουση στο πεδίο του δρόμου, σε έναν συντεταγμένο ταξικό αγώνα.
Αυτή είναι μια δολοφονία που κρύβει μέσα της τον εκφασισμό της κοινωνίας. Ο φορέας μιας εξουσίας, όσο μικρή κι αν είναι, όπως αυτού που ελέγχει τα εισιτήρια στο πλοίο, νιώθει παντοδύναμος. Και όποιος σταθεί εμπόδιο στο να ασκήσει τη μικρή αυτή εξουσία του αξίζει ακόμα και να πεθάνει. Ειδικά αν είναι αδύναμος, ειδικά αν είναι ανάπηρος, ειδικά αν είναι φτωχός. Πώς να αποφύγεις τη σκέψη για το τι θα γινόταν αν στη θέση του Αντώνη ήταν ένας καλοντυμένος και ευκατάστατος κύριος που άργησε για το πλοίο;
Και μετά; Η αποχώρηση, ο απόπλους και η συνέχεια του ταξιδιού σαν να μη συμβαίνει τίποτα. Και η πλήρης περιφρόνηση της ανθρώπινης ζωής. «Φεύγουμε, όλα καλά». Και από τα μεγάφωνα «σας ενημερώνουμε πως δεν ευθύνεται το πλοίο». Ενας φτωχός ήταν, ένας ανάπηρος. Οπως στον Εβρο, μετανάστες ήταν που κάηκαν. Δεν ήταν από εμάς. Οπως στα Διαβατά και στο Πέραμα: Τσιγγάνοι ήταν, δεν ήταν δικοί μας.
Ο κοινωνικός αυτοματισμός όμως δεν είναι τόσο αυτόματος. Υποδαυλίζεται από το σήμα που δίνουν οι κυβερνήσεις και οι φορείς της επίσημης πολιτείας. Αυτοί που χτυπούν στην πλάτη τους αστυνομικούς που πυροβόλησαν τον Τσιγγάνο, αυτοί που αφήνουν υπόνοιες ότι οι πρόσφυγες βάζουν τις φωτιές και δικαιώνουν τους αυτόκλητους «σερίφηδες», αυτοί που βάζουν στο ίδιο κάδρο τον δολοφονημένο Αντώνη με τους εργαζόμενους του πλοίου, οι οποίοι απλά «πήγαν στη δουλειά τους».
Η κοινωνική συνθήκη στη χώρα θυμίζει την περίοδο του μεσοπολέμου. Σπέρνεις εξαθλίωση, θερίζεις εξαχρείωση.
Ποτίζεται μεθοδικά ο φασισμός σε κάθε κοινωνική σχέση και κλίμακα και τα γεγονότα προοιωνίζονται πολύ χειρότερες εξελίξεις για το σύντομο μέλλον μας. Μόνη ελπίδα, οι χιλιάδες άνθρωποι που χθες διαδήλωσαν για να υπερασπιστούν τον Αντώνη. Αλλά όχι μόνο γι' αυτόν. Ηταν εκεί επειδή αισθάνονται πως μπορεί σύντομα να έρχεται η σειρά τους…
Οι χρήσιμοι ηλίθιοι ενός τόπου που φιλοξενεί την ντροπή, παρέα με τον πόνο.
Είναι ωραίο να φταίει πάντα κάποιος άλλος. Όταν φταίει ο άλλος, έχεις τον δικό σου κώλο καλυμμένο. Πάντα πρέπει να φταίει κάποιος άλλος. Πάντα.
Φταίει ο άνεμος για τις φωτιές, φταίει ο μετανάστης, φταίει η κλιματική αλλαγή, φταίει ο απαίδευτος φασίστας, φταίει η αντιπολίτευση υπάρχει δεν υπάρχει, φταίει η "ζηλευτή" γεωπολιτική θέση μιας χώρας "κοιτίδας πολιτισμού".
Είναι ωραίο να βρίσκεις δικαιολογίες και κυρίως να επαλαμβάνεις τις ίδιες. Φταίνε οι μεγα-φωτίες και όχι οι κενές οργανικές θέσεις στη δασοπυρόσβεση (τουλάχιστον 3.600), φταίει ο αόρατος εχθρός και όχι η ορατή τους αποτυχία ως Κράτος. Λέγε λέγε, στο τέλος κάτι μένει.
Τα πογκρόμ μεταναστών, η απάνθρωπη ρητορική στα social media, δεν ξεκίνησαν μόνα τους. Με την ανοχή και την ενθάρρυνση του Συστήματος ξεκίνησαν, και πλέον επιστρέφουν για να μας θυμίσουν πως σε αυτόν τον τόπο κατοικούν άνθρωποι με κανονικά μυαλά και άνθρωποι με μυαλά απανθρακωμένα.
Το θέμα είναι πως οι χρήσιμοι ηλίθιοι θα είναι πάντοτε χρήσιμοι όταν υπάρχει πλαίσιο για να τους χρησιμοποιήσει. Η εν λόγω κυβέρνηση τα πάει περίφημα σε αυτό τον τομέα. Το φανατικό πελατειακό κοινό γκρινιάζει μάλιστα στα μέσα δικτύωσης πως η δεξιά κυβέρνηση του τόπου, δεν είναι όσο δεξιά θα έπρεπε. Πως κρατάει τους δημοκρατικούς "τύπους".
Εδώ που φτάσαμε, δεν έχουμε πολλές επιλογές. Ή θα πάμε με τον άνθρωπο, ή με τα σκουπίδια που τον δεκαπενταύγουστο εύχονται καλή Παναγιά και μια βδομάδα μετά, κάψτε τους μετανάστες στη φωτιά (ενδιάμεσα έκαναν και μια λιτανεία για να σβήσουν οι φλόγες).
Όχι, δεν είμαστε ίδιοι.
Διαλέγουμε πλευρά και προχωράμε στους δρόμους. Πλάι πλάι, μαζί, σε μέτωπο επαναπροσδιορισμού των πρώην "δεδομένων". Εκείνων που χάσαμε, γιατί κακά τα ψέματα, χάσαμε. Αφήσαμε τη μούχλα να γίνει ταπετσαρία, το απόστημα να πάρει τη θέση του δέρματος, την πληγή να γίνει πλέγμα που φράζει κάθε λογική. Ναι, το αφήσαμε να γίνει αυτό, με την αποχή από τις διεκδικήσεις.
Δεν υπάρχουν δικαιολογίες. Κάθε ναι μεν αλλά πάνω από καμένα σώματα ανθρώπων, ισοδυναμεί με φασισμό. Κάθε κρατική δικαιολογία μπροστά στο χάος, ισοδυναμεί με παραδοχή αποτυχίας. Κάθε κούνημα του δαχτύλου με υποδείξεις περί ατομικής ευθύνης, ισοδυναμεί με αθλιότητα. Χορτάσαμε ατομική ευθύνη, είτε βρισκόμαστε μέσα σε μια πανδημία, είτε βρισκόμαστε εγκλωβισμένοι σε κάποια εθνική οδό ή σε κάποια λεωφόρο.
Δεν γίνεται να δεχθείς ως κανονικότητα ένα "πλωτό νοσοκομείο" αν έχεις την ελάχιστη ενσυναίσθηση, την ελάχιστη ευαισθησία. Δεν γίνεται να ανέχεσαι κάθε χρόνο τη μυρωδιά του καμένου στο κέντρο της πόλης σου ακούγοντας τα ίδια ψέματα σε λούπα.
Δεν γίνεται να ανέχεσαι το 41% μιας εξουσίας ως θέσφατο.
Απλά, δεν γίνεται.
Εδώ που φτάσαμε ψάχνουμε τη δύναμη να προχωράμε μέρα τη μέρα. Αν δεν τη βρούμε μαζί, ο ένας για τον άλλον όσοι θέλουμε ακόμη να λεγόμαστε άνθρωποι, θα είμαστε άξιοι μιας μοίρας που ορίζεται με ύβρεις και με μεταμοντέρνες ολιγοπωλιακές μεταρρυθμίσεις για τους λίγους και τους εκλεκτούς.
Θα ζήσουμε βουβοί μπροστά σε αυτό; Ή θα ξαναβρεθούμε μαζί και εξεγερμένοι; Σε πορείες, πλατείες, γειτονιές, σε δομές αυτοοργάνωσης και αλληλεγγύης όπως έγινε στα χρόνια της μνημονιακής κρίσης, τότε που βγήκε σεργιάνι ο χρυσαυγιτισμός.
Μόνο αυτό μένει να απαντηθεί.
Χωρίς συναισθηματισμούς, μονάχα με πράξεις. Χωρίς άλλα ''ναι μεν αλλά'' και βολικές αυταπάτες. Άλλωστε, αν άλλαξε ποτέ οτιδήποτε σε αυτή τη χώρα, από κάτω προς τα πάνω άλλαξε. Και μόνο έτσι μπορεί να ξαναλλάξει.
"Ο κόσμος δεν μπορεί να κάνει τίποτα ενάντια σ' έναν άνθρωπο που τραγουδάει μέσα στην εξαθλίωση"
Μέρα που είναι σήμερα, ας πάμε νοερά πίσω. Σ’ ένα «πίσω» που όσο απομακρύνεται τόσο λιγότερο το ξέρουμε. Απόδειξη, μια στις τόσες, η άκρως ανιστόρητη δήλωση ενός υπουργού ότι, λόγω της ενεργειακής κρίσης, οδεύουμε προς «τον δυσκολότερο χειμώνα μετά το 1942». Δεν έχει σημασία τ’ όνομά του. Είναι ένας από τους πολλούς αξιωματούχους που μιλάνε και ξαναμιλάνε δίχως να προλαβαίνουν να βουτήξουν τη γλώσσα τους στη φαιά ουσία τους.
Η τριπλά κατεχόμενη Ελλάδα του 1942 βασανίστηκε ανελέητα και από τέταρτο δυνάστη: τον αγριότατο χειμώνα. Τη χώρα, καταληστευμένη από τους κατακτητές και αποδιαλυμένη από τη δωσίλογη κυβέρνηση Τσολάκογλου, την πελέκησε ένας λιμός που συγκρίνεται με τους δεινότερους της αρχαιότητας. Κι αν στην ύπαιθρο άντεξαν κάπως περισσότερο, χάρη στη γη τους, και τουλάχιστον προλάβαιναν να θάψουν τους νεκρούς τους, στα αστικά κέντρα, και προπάντων στην Αθήνα, τα κουφάρια των πεινασμένων έμεναν έκθετα στους δρόμους για μέρες, ώσπου να μεταφερθούν με κάρα· σαν σακιά. Γέμισε Μεσολόγγια ο τόπος από την πείνα. Τα τετράποδα, κατοικίδια και αδέσποτα, κυνηγήθηκαν για να κορέσουν τον μοιραίο θάνατο. Μα οι νεκροί μετρήθηκαν πάνω από 100.000.
Τα δημοτικά τραγούδια της μεσολογγίτικης πολιορκίας και της Εξόδου απαθανάτισαν τις αντιλιμικές «λύσεις» που επινόησε η απελπισία. Το ίδιο έπραξαν τα δημοτικά της Κατοχής, επέλεξαν ωστόσο τον δρόμο της ναυαγοσωστικής σάτιρας, ιδίως τα νησιώτικα. Παράδειγμα ένα δωδεκανησιακό: «Ηρθε και νέα διαταγή από τον Μουσολίνι, / γάδαρος, σκύλος κι όρνιθα και γάτης να μη μείνει. / Κι άμα δεν είχεν σκύλους πλιο, τρώγαμεν ατσουκνούδες, / μολόχα δεν αφήναμεν, ούτε και σκυλαρούδες. / Εγώ θυμούμαι να σας πω, μπροστά εις την αυλή μου / δυο στρατιώτες Γερμανοί εσφάξαν το σκυλί μου. / Επειτα βρέθημεν κι εμείς εις την απελπισία, / εφάγαμε το γάδαρο, κι ας ήταν αμαρτία». Και μια μελαγχολική ερωτική πρόσκληση, από τη Νάξο, όπως τη διέσωσε ο Ν. Βλ. Σφυρόερας στο βιβλίο «Απεραθίτικα πολεμικά τραγούδια (1940-1944)», που εκδόθηκε το 1945: «Που θα σε ταΐζω, έλα, / βελανόψωμο, κοπέλα» – όπου βελανόψωμο το «ψωμί» από βελανίδια.
Καμιά σάτιρα δεν αναιρεί την πραγματικότητα όμως. Κι αυτό το ξέρει ο λαϊκός ποιητής της Κάσου: «Ούλα τους τα πουλήσασι τα μαλαματικά τους, / να βρούσι μια μπουκιά ψωμί να φάσι τα παιδιά τους». Τι δεν ήξερε; Οτι στη μεταπολεμική Ελλάδα οι μαυραγορίτες θα λογίζονταν σαν αγνοί πατριώτες.
Ξεχασμένοι» οι ήρωες που έπεσαν για την πατρίδα - ΤΙΜΟΥΜΕ σήμερα την επέτειο του «’Έπους του Σαράντα». Μεγάλη εθνική γιορτή που σηματοδοτεί την σθεναρή αντίσταση του ελληνικού λαού στους φασίστες και σε όλες τις άλλες δυνάμεις του σκότους που θέλησαν να καταδυναστεύσουν τη χώρα μας. Και «κατά ειωθότα» την παραμονή της 28ης Οκτωβρίου στη Ρόδο έγιναν στα σχολεία ομιλίες στους μαθητές όπου οι εκπαιδευτικοί (ανάλογα με την ιδεολογικοπολιτική τοποθέτηση τους) άλλοι είπαν ότι το ιστορικό ΟΧΙ το είπε ο Μεταξάς και άλλοι ο ελληνικός λαός, όπως συνήθως συμβαίνει.
Η Ρόδος και τα άλλα νησιά της Δωδεκανήσου, έχουν τη δική τους ιστορία εκείνη την περίοδο που-δυστυχώς- ΔΕΝ διδάσκεται ούτε στα σχολεία, ούτε στις πανεπιστημιακές σχολές που λειτουργούν στη Ρόδο, ούτε πουθενά αλλού. Το μάθημα της πατριδογνωσίας έχει καταργηθεί εδώ και πολλά χρόνια, για να έχουμε τώρα και τις ανόητες εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις !..
Αξίζει τον κόπο-μέρες που είναι- να πούμε μερικές κουβέντες, για να θυμηθούν οι παλαιότεροι και να μάθουν οι νεώτεροι, τι έγινε στη Ρόδο όταν κηρύχτηκε ο πόλεμος. Γιατί όλοι ξέρουν μόνο τι έγινε στις 28 Οκτωβρίου 1940 από τις εικόνες που δείχνει η τηλεόραση κάθε χρόνο, για τους στρατιώτες που έμπαιναν στα τρένα από την Αθήνα για να πάνε στο μέτωπο, κάποιες άλλες εικόνες με στρατιώτες να πολεμούν στα χιονισμένα βουνά της Ηπείρου κλπ. ‘Όλα γνωστά και χιλιοπαιγμένα από την τηλεόραση.
Δωδεκανήσιοι κρατούμενοι στο προαύλιο πίσω από το δημαρχείο (φωτογραφία αρχείο Βρατσάλη)
Όταν, λοιπόν, κηρύχτηκε ο πόλεμος, οι Ιταλοί κατακτητές συνέλαβαν στη Ρόδο και στα άλλα νησιά της Δωδεκανήσου, όλους του ‘Έλληνες υπηκόους από 18 μέχρι 60 χρόνων και τους συγκέντρωσαν στην Μεσαιωνική Τάφρο. Είναι το περίφημο κοντσεντραμένο όπου περίπου 500 Έλληνες έζησαν κάτω από απάνθρωπες συνθήκες μέσα στο κρύο και τα βροχή μέχρι τις αρχές του Ιανουαρίου όταν μεταφέρθηκαν στις εγκαταστάσεις πίσω από το σημερινό δημαρχείο, όπου λειτουργούσαν οι στάβλοι του ιταλικού ιππικού. Και εκεί οι συνθήκες ήταν εξ ίσου δραματικές. Μέσα, όμως, στο κοντσεντραμέντο οργανώθηκαν οι πρώτες αντιστασιακές οργανώσεις από τους έγκλειστους Έλληνες Δωδεκανήσιους που η δράση τους κατά τη διάρκεια της κατοχής ήταν αποφασιστικής σημασίας, ενώ πολλοί (άνδρες και γυναίκες)εντάχθηκαν στα κατασκοπευτικά κλιμάκια. Τις πρώτες μέρες του πολέμου πολλοί Δωδεκανήσιοι (ακόμη και Εβραίοι) με βάρκες δραπέτευσαν από τη Ρόδο και πήγαν στις απέναντι τουρκικές ακτές και στη συνέχεια στη Μέση Ανατολή για να καταταγούν στον ελληνικό στρατό όπου είχαν συμμετοχή και στις μάχες του Ελ Αλαμέιν ,ενώ στο πολεμικό ναυτικό. Δωδεκανήσιοι πήραν μέρος ακόμη και στην απόβαση της Νορμανδίας. Αναφέρω μεταξύ άλλων τον Καλύμνιο αξιωματικό Κλεάνθη Ζερβό (που εκλέχτηκε με το ΠΑΣΟΚ βουλευτής Δωδεκανήσου το 1981 και το 1985) και τον ναύτη Στάθη Παπαστατικό με καταγωγή από το Καστελλόριζο και τον Αρχάγγελο. Παράλληλα, στην Αθήνα μόλις κηρύχτηκε ο πόλεμος συγκροτήθηκε το Σύνταγμα Δωδεκανησίων Εθελοντών με διοικητή τον Συμιακό αξιωματικό Μάρκο Κλαδάκη. Πάνω από 1.500 Δωδεκανήσιοι ακόμη και από το εξωτερικό, εντάχθηκαν στο Σύνταγμα και μετά την απαραίτητη εκπαίδευση πολέμησαν με απαράμιλλο ηρωισμό στο μέτωπο. Άλλοι Δωδεκανήσιοι εντάχθηκαν στον Ιερό Λόχο και επέστρεψαν στις 8 Μαΐου 1945 ελευθερωτές στα νησιά μας, αφού πολέμησαν σκληρά με τις συμμαχικές δυνάμεις κυρίως στο Αιγαίο!..
Δωδεκανήσιοι κρατούμενοι στο προαύλιο πίσω από το δημαρχείο (φωτογραφία αρχείο Βρατσάλη)
Βαρύ ήταν το τίμημα που πλήρωσαν με τη ζωή τους πολλοί Δωδεκανήσιοι αγωνιστές. Μακρύς ο κατάλογος των πατριωτών που εκτελέστηκαν από τους κατακτητές και που η μνήμη τους ΔΕΝ τιμάται ανάλογα από τις επόμενες γενιές. Δύο μικρά παραδείγματα για την ιστορία : Για τους ήρωες Νικόλαο Σάββα και Γιώργο Κυρμιχάλη υπήρχε απόφαση κάθε χρόνο τον Οκτώβριο στη Σορωνή να γίνεται μια εκδήλωση για να τιμηθεί η μνήμη τους. Η εκδήλωση δεν γίνεται τα τελευταία χρόνια, ενώ οι οικογένειες Βρούχου και Κωσταρίδη που τα παιδιά τους Μιχάλη και Γιώργο εκτέλεσαν οι Γερμανοί , τιμούν κάθε χρόνο τη μνήμη τους χωρίς να προσκαλούν τις τοπικές αρχές , ενώ το Βενετόκλειο Γυμνάσιο (στο οποίο οι δύο μαθητές είχαν φοιτήσει) δεν καταθέτει πλέον ούτε ένα στεφάνι στον τάφο τους !.. Επισημαίνω επιλεκτικά αυτά τα ελάχιστα γεγονότα θέλοντας να καταδείξω ότι η 28η Οκτωβρίου δεν είναι μόνο «το ιστορικό ΟΧΙ» και ο πόλεμος στα βουνά της Ηπείρου και της Αλβανίας όπως συνηθίζεται να επικρατεί, είναι και το ΟΧΙ που βροντοφώνησε ο δωδεκανησιακός λαός ο οποίος, παρά το γεγονός ότι βρίσκονταν υπό ξένη κατοχή, πολέμησε ηρωικά και κατόρθωσε ,ύστερα από πολλές θυσίες, να απελευθερωθεί και να ενσωματωθεί στον ελληνικό κορμό. Δυστυχώς-όπως προανέφερα- η Ιστορία αυτή ΔΕΝ διδάσκεται και ο κίνδυνος να ξεχαστεί παραμένει πάντα μεγάλος !..
Λίγες μέρες μετά την κήρυξη του πολέμου συγκροτήθηκε το Σύνταγμα Δωδεκανησίων Εθελοντών
Έγραψε o δημοσιογράφος ΓΙΩΡΓΟΣ ΖΑΧΑΡΙΑΔΗΣ στην εφημερίδα Ροδιακή
«Την ημέρα εκείνη ήμουν υπηρεσία. Στον στρατό είχα δέκα μήνες. Ήμουν
εκπαιδευτής στο Κέντρο Τεθωρακισμένων, στο Γουδί. Τότε οι
"μαυροσκούφηδες" ήταν σώμα επιλέκτων. Πήγα εθελοντικά. Μόλις άρχισαν τα
επεισόδια, μπήκαμε επιφυλακή. "Οι κομμουνιστές καίνε την Αθήνα" μας
έλεγαν και εμείς τους πιστεύαμε. Θυμάμαι στο στρατόπεδο κάποιοι είχαν
ραδιοφωνάκια και ακούγαμε στα κρυφά τον σταθμό του Πολυτεχνείου.
"Παλιοκουμμούνια" θα καλοπεράσετε!" λέγαμε». Μιλάει ο Α. Σκευοφύλαξ ο
έφεδρος στρατιώτης, οδηγός του τεθωρακισμένου άρματος που εισέβαλε στο
Πολυτεχνείο, σε μία από τις σπάνιες συνεντεύξεις του, μετά τη 17 Νοέμβρη
του 1973, στο συνάδελφο Κώστα Χατζίδη.
Τα λόγια του μετανιωμένου
οδηγού, του καταραμένου τανκ, δεν φωτίζουν μόνο εκείνη την ιστορική
στιγμή, αλλά και το τι επικρατούσε μέσα στο στράτευμα, στους επίλεκτους
της χούντας και πως οι πρωτεργάτες της επταετίας και τα τσιράκια τους
μεταμόρφωναν τα απλά φανταράκια σε τέρατα, βασανιστές, πειθήνια όργανά
τους.
Ο
ίδιος συνεχίζει να ξεδιπλώνει την ιστορία εκείνης της νύχτας: «Στη 1.15
το πρωί της 17ης Νοεμβρίου φτάσαμε στη διασταύρωση των λεωφόρων
Αλεξάνδρας και Κηφισίας. Λίγο αργότερα διασχίζαμε την Αλεξάνδρας, όταν
στο ύψος του IKA, στη στάση Σόνια, σταματήσαμε γιατί ο δρόμος ήταν
κλειστός. Υπήρχαν οδοφράγματα, φωτιές και ακινητοποιημένα λεωφορεία. Με
διάφορες μανούβρες αριστερά - δεξιά, μπρος πίσω, άνοιξα τον δρόμο και
προχωρήσαμε» θυμάται ο κ. Σκευοφύλαξ. Ο δρόμος για τα τανκς ήταν
ανοιχτός πλέον προς το Πολυτεχνείο. «Όταν φτάσαμε στη διασταύρωση της
λεωφ. Αλεξάνδρας και της οδού Πατησίων, μας έδωσαν εντολή να
σταματήσουμε. Εκεί, στην πλατεία Αιγύπτου, μείναμε περίπου μία ώρα. Ο
κόσμος θυμάμαι ότι μας φώναζε "είμαστε αδέλφια, είμαστε αδέλφια". Εγώ
ήθελα να τους φάω. Τους έβλεπα σαν παράσιτα».
Επιχείρηση «Εκκένωσις του Πολυτεχνείου»
Με
νεότερη εντολή των στρατιωτικών τα πέντε τανκς προωθούνται προς το
Μουσείο, για την επιχείρηση "Εκκένωσις του Πολυτεχνείου". H ώρα έχει
πάει 2 το πρωί. «Φτάνοντας μπροστά στην πόρτα, έστριψα το άρμα προς το
Πολυτεχνείο, με γυρισμένο το πυροβόλο προς τα πίσω. Θυμάμαι ότι σηκώθηκα
από τη θέση μου και εγώ και το άλλο πλήρωμα. Δεκάδες φοιτητές κρέμονταν
από τα κάγκελα, ενώ εκατοντάδες βρίσκονταν στον προαύλιο χώρο. Έδειχναν
πανικόβλητοι». Ο κ. Σκευοφύλαξ φέρνει στη μνήμη του τα φοβισμένα
πρόσωπα των συνομηλίκων του που ήταν μέσα στο Πολυτεχνείο. Χαμηλώνει το
βλέμμα του. «Και εγώ, να σκεφτείς ότι τους έβλεπα σαν μαμούνια που ήθελα
να τα φάω»!
«Τότε ήρθε ο οδηγός εδάφους του άρματος και μου λέει:
"Θα μπούμε μέσα, θα ρίξουμε την πύλη. Ετοιμάσου!"» λέει ο κ.
Σκευοφύλαξ. «Πήρα θέση και ξεκίνησα. Δεν έβλεπα πολλά πράγματα, δεν είχα
καλό οπτικό πεδίο, γιατί κοιτούσα πλέον από τη θυρίδα του άρματος. Δέκα
εκατοστά πριν από την πόρτα, σταμάτησα. Σταμάτησα σκόπιμα. Αυτό
φαίνεται στο βίντεο της εποχής. Στο φρενάρισμα, οι φοιτητές τρομαγμένοι
έφυγαν προς τα πίσω. Αν έμπαινα με ταχύτητα, θα σκότωνα δεκάδες άτομα
που εκείνη τη στιγμή ήταν κρεμασμένα στα κάγκελα».
Λίγα
λεπτά αργότερα ο A. Σκευοφύλαξ θα μαρσάρει δυνατά. Ο δυνατός προβολέας
του τανκ σκοπεύει την πύλη. «H καγκελόπορτα έπεσε αμέσως. Πίσω από τη
σιδερένια πύλη ήταν σταθμευμένο το Μερσεντές το οποίο είχαν βάλει εκεί
οι φοιτητές για να φράξουν την είσοδο. Το έκανα αλοιφή. H αριστερή
ερπύστρια το έλιωσε. Με το που έπεσε η πύλη του Πολυτεχνείου εισέβαλαν
οι αστυνομικοί για να συλλάβουν τους φοιτητές. Λίγο αργότερα κατέβηκα
και εγώ από το άρμα και μπήκα στον χώρο του Πολυτεχνείου. Δεν υπήρχε
νεκρός. Θα μπορούσε όμως και να υπάρχουν νεκροί» λέει με ειλικρίνεια.
Μετά την εισβολή και το τανκ περίπτερο
Μέσα
στο Πολυτεχνείο ο A. Σκευοφύλαξ είδε πολλούς τραυματίες και ίσως, όπως
λέει, και νεκρούς. «Στο προαύλιο του Πολυτεχνείου ήταν πολύ χτυπημένοι,
θυμάμαι ότι είδα πολλούς τραυματίες, ενώ τρεις-τέσσερις ήταν σωριασμένοι
κάτω, ακίνητοι. Δεν ξέρω αν ήταν νεκροί. Δεν κοίταξα να δω. Κάποια
στιγμή ένας φοιτητής όρμησε κατά πάνω μου και μου είπε: "Τι κατάλαβες
τώρα που μπήκες;". Αφήνιασα. Έβγαλα το πιστόλι και προτάσσοντάς το
γύρισα και του είπα ουρλιάζοντας: "Σκάσε, ρε κωλόπαιδο, μη σε καθαρίσω".
Αυτός ο φοιτητής δεν ξέρει πόσο τυχερός στάθηκε εκείνη τη στιγμή... Αν
έλεγε μια κουβέντα παραπάνω, θα τον σκότωνα! Τέτοιος ήμουν. Ένας
φασίστας».
Παρά
τον πόνο τους, οι φοιτητές θα δείξουν μεγαλείο ψυχής απέναντι στον
στρατιώτη που ισοπέδωσε το όνειρό τους. Αδιάψευστη απόδειξη, η μαρτυρία
του κ. Σκευοφύλακα: «Όπως περνούσαν οι φοιτητές θυμάμαι ότι έριχναν μέσα
στο τανκ πακέτα τσιγάρα και ό,τι προμήθειες είχαν μαζί τους. Όταν
γυρίσαμε στο Γουδί, το άρμα έμοιαζε με περίπτερο. Όσο σκέφτομαι ότι οι
φοιτητές μας έδιναν σάντουιτς και τσιγάρα, μετά απ' όσα τους κάναμε...
Δεν μπορώ να το συχωρέσω αυτό το πράγμα στον εαυτό μου. Σκέφτομαι τι
πήγα και έκανα!..».
Οι ελεύθεροι σκοπευτές
Όπως
σημειώνεται σε επίσημη έκθεση για τα γεγονότα του Πολυτεχνείου, μετά
την εισβολή του τανκ και των λοκατζήδων "πιάνουν δουλειά" οι άνδρες της
ΚΥΠ, οι ελεύθεροι σκοπευτές, αστυνομικοί με τεράστια σίδερα στα χέρια
και χτυπούν μέχρι θανάτου όποιον βρίσκουν. «Απομακρυνόμενοι όμως του
Πολυτεχνείου αγωνιώδεις τούς αναμένουν εκπλήξεις. Από παντού τους
καταδιώκουν και τους χτυπούν. Εις την γωνίαν των οδών Τοσίτσα και
Μπουμπουλίνας άνδρες της ΚΥΠ εν πολιτική περιβολή τους χτυπούν ανηλεώς
και πυροβολούν κατ' αυτών, ενώ εις την ταράτσαν ενός των αυτόθι κτιρίων
έχουν εγκαταστήσει πολυβόλον. Εις τας ταράτσας των γύρω κτιρίων
επισημαίνονται ελεύθεροι σκοπευταί υπό του ιδίου Διευθυντού της
Αστυνομίας να επιτελούν το φονικόν έργον των»!
Τιμώμενο πρόσωπο
Όταν
επέστρεψε στο Γουδί, στη βάση των Τεθωρακισμένων, ο κ. Σκευοφύλαξ έγινε
δεκτός με ζητωκραυγές. Ήταν το τιμώμενο πρόσωπο. «Όταν γυρίσαμε στο
στρατόπεδο, έγινα ήρωας. Οι στρατιωτικοί μου έδιναν συγχαρητήρια. Τότε
αισθανόμουν ότι ήμουν κάποιος, ότι έκανα κάτι καλό, κάτι μεγάλο. Είχα
γίνει ο ήρωας που διέλυσε τους εχθρούς της πατρίδας, τα
"παλιοκουμμούνια", όπως λέγαμε τότε τους φοιτητές. Αυτά μου έλεγαν, αυτά
πίστευα. Ένιωθα περήφανος. Ήμουν και εγώ φασίστας».
Τα επόμενα
χρόνια ο κ. Σκευοφύλαξ θα χαθεί μέσα στο πλήθος της πόλης. Ποτέ δεν
μίλαγε για το Πολυτεχνείο. Ήρθε σε δύσκολη θέση, όπως είπε, μόνο μία
φορά. Θυμάται: «Στη δουλειά πριν από χρόνια κάποιος άκουσε πώς με λένε
και ρώτησε αν έχω κάποια σχέση με τον "πορτάκια", όπως είπε, του
Πολυτεχνείου. "Ξάδελφός μου είναι, μακρινός. Σκοτώθηκε σε τροχαίο"
απάντησα. Είμαι ένα άνθρωπος που δεν υπήρξε ποτέ 20 χρόνων. Ο έφεδρος
στρατιώτης A. Σκευοφύλαξ σκοτώθηκε σε τροχαίο! Οι φίλοι μου δεν ξέρουν
ποιος είμαι ούτε κανείς στη γειτονιά. Μόνο η γυναίκα μου το ξέρει. Της
το είπα ύστερα από χρόνια. Στα παιδιά μου δεν το είπα ακόμη».
Ήταν παλικάρια
Για
τους ανθρώπους που αντιστάθηκαν στη χούντα, ο κ. Σκευοφύλαξ θα μιλήσει
με κολακευτικά λόγια. «Είχαν μεγάλη ψυχή. Ήταν παλικάρια. Δεν ξέρω αν
έχει νόημα, αλλά θα ήθελα να τους πω μια μεγάλη συγγνώμη». Ο οδηγός του
τανκ που μπήκε στο Πολυτεχνείο δεν θα ξεχάσει τη νεαρή φοιτήτρια που
τραυματίστηκε σοβαρά κατά την εισβολή του τανκ, την καθηγήτρια - σήμερα -
του Πανεπιστημίου Αθηνών κυρία Πέπη Ρηγοπούλου. «Πιστεύω ότι αν τη δω
σήμερα, δεν θα ξέρω τι να της πω. Πολλές φορές όλα αυτά τα χρόνια πέρασε
από το μυαλό μου να τη συναντήσω, αλλά σταματούσα. Θα ήθελα να τη δω,
να της πω... Δεν τολμάω όμως. Τα λόγια δεν σβήνουν τις πράξεις».
Σίγουρα
υπάρχουν δεκάδες παιδιά της εποχής εκείνης που αισθάνονται την ίδια
ντροπή, για τη στάση τους είτε υπηρετούσαν στις επίλεκτες ομάδες της
χούντας (ΕΣΑ, ΛΟΚ, τεθωρακισμένα κλπ), είτε σε άλλες θέσεις στο στρατό ή
στα σώματα ασφαλείας. Υπάρχουν βεβαίως κι εκείνοι που δεν μετάνιωσαν
ποτέ και είναι υπερήφανοι για τα όσα έγιναν στην επταετία. Οι νοσταλγοί,
αυτοί που στελέχωσαν ακροδεξιά, φασιστικά, νεοναζιστικά μορφώματα.
Αυτοί που θυμούνται ότι χαίρονται και διαστρεβλώνουν την ιστορία, με
δήθεν μαρτυρίες και θεωρίες βγαλμένες από το δικό τους αλμανάκ του
μίσους. Όμως, ο λαός δεν ξεχνά. Ή μάλλον δεν πρέπει να ξεχνά...
*
Τα αποσπάσματα της συνέντευξης του Α. Σκευοφύλαξ είναι από τη συνέντευξη
που είχε δώσει στον Κώστα Χατζίδη και η οποία δημοσιεύτηκε στις
9/11/2003 στο ΒΗΜΑ.
Το
Κρυφό Σχολειό, στη διάρκεια της Οθωμανικής κυριαρχίας, ήταν ένας μύθος
επινοημένος από λόγιους των χρόνων της Επανάστασης του 1821, μια
«πολιτικά και ιδεολογικά χρήσιμη πλάνη». Ήταν μια κατασκευή που
προσφερόταν αποκλειστικά για πολιτική και ιδεολογική χρήση όπως ήταν και
το Βασιλικό Διάταγμα του 1838 για την καθιέρωση της 25ης Μαρτίου ως
ημερομηνίας έναρξης της Επανάστασης του 1821.
Όμως Κρυφά Σχολειά
λειτούργησαν στα ιταλοκρατούμενα Δωδεκάνησα, την περίοδο 1937 – 1943,
όταν η φασιστική Ιταλία, επιχειρώντας να εξιταλίσει πλήρως τον πληθυσμό
των νησιών επέβαλε την διδασκαλία των μαθημάτων στα σχολεία,
αποκλειστικά στην ιταλική γλώσσα, απαγορεύοντας παράλληλα τα μαθήματα
της ελληνικής γλώσσας ακόμα και τη χρήση της στις ώρες του σχολείου.
Ο
στρατάρχης Τσέζαρε Μαρία Ντε Βέκκι Κόμης του Βαλ Γκισμόν (Cesare Maria
De Vecchi, conte di Val Gismon), «Πολιτικός και Στρατιωτικός Διοικητής
των Ιταλικών Νήσων του Αιγαίου» από τις 22.11.1936 έως τις 27.11.
Τον Σεπτέμβρη του 1936
επισκέφτηκε τα Δωδεκάνησα ο υπουργός Παιδείας της Ιταλίας και μέλος της
φασιστικής Τετραρχίας , ο στρατάρχης Τσέζαρε Μαρία Ντε Βέκκι
(Cesare Maria de Vecchi), ο οποίος δήλωσε έκπληκτος για το γεγονός ότι
οι νησιώτες μιλούν ακόμα ελληνικά! Παραπονέθηκε μάλιστα ότι για να
συνεννοηθεί με έναν Δωδεκανήσιο χρειαζόταν απαραίτητα κάποιον διερμηνέα…
Δύο μήνες μετά, στις 22 Νοέμβρη ορίζεται Διοικητής και στις 2 Δεκέμβρη 1936 καταφτάνει στη Ρόδο και αναλαμβάνει τη Διοίκηση των Δωδεκανήσων ως «Πολιτικός
και Στρατιωτικός Διοικητής των Ιταλικών Νήσων του Αιγαίου» (Governatore
Civile e Militare delle Isole Italiane dell’Egeo).
Άρχισε αμέσως την
έκδοση διαταγμάτων με στόχο τον γρήγορο εξιταλισμό και εκφασισμό των
Δωδεκανησίων. Στις 8 του Δεκέμβρη δημοσιεύθηκε το Διάταγμα αρ. 309, του
Ντε Βέκι, με το οποίο ιδρύθηκαν «Γραφεία Τοποθέτησης Εργατών». Με βάση
το Διάταγμα αυτό, δεν μπορούσαν οι επιχειρήσεις να προσλάβουν άτομο που
δεν ήταν γραμμένο στο Γραφείο και εφοδιασμένο με ειδικό δελτίο. Βέβαια
προτεραιότητα στην πρόσληψη είχαν όσοι ήταν γραμμένοι στο φασιστικό
Κόμμα. Τέτοια γραφεία ιδρύθηκαν στη Ρόδο, την Κω, τη Σύμη και αλλού.
Η άφιξη του Ντε Βέκκι στη Ρόδο, 2 Δεκέμβρη 1936.
Στις 21 Ιούλη 1937 εκδόθηκε το Κυβερνητικό Διάταγμα 149
με τίτλο «Κανονισμός των Σχολείων στα Ιταλικά Νησιά του Αιγαίου», με το
οποίο μεταρρύθμισε τον Σχολικό Κανονισμό της 1.1.1929 και επιχείρησε
την γρήγορη και αποτελεσματικότερη επικράτηση της ιταλικής γλώσσας. Το
ΚΔ 149/21.7.1936 μπήκε σε εφαρμογή το σχολικό έτος 1937 – 1938:
–
Η ελληνική γλώσσα χαρακτηρίζεται «τοπική γλώσσα» (lingua locale) και
έγινε μάθημα προαιρετικό (όπως και η τουρκική και η εβραϊκή στα
αντίστοιχα σχολεία), διδασκόταν χωρίς βιβλία, μόνο στις τρεις πρώτες
τάξεις του πεντατάξιου δημοτικού σχολείου, από δυο ώρες τη βδομάδα, με
το αιτιολογικό ότι τα Ελληνόπουλα τη γνώριζαν αρκετά, ως μητρική τους
γλώσσα, σε αντίθεση με την ιταλική.
—
Τα ήδη διαχωρισμένα σχολεία Στοιχειώδους και Μέσης Εκπαίδευσης
— τα
Κρατικά (Βασιλικά ή Δημαρχιακά) και τα Ιδιωτικά (Ελληνικά,
Μουσουλμανικά) – λειτουργούν αποκλειστικά με τα προγράμματα του
Υπουργείου Παιδείας της Ιταλίας, ενώ τα κοινοτικά ελληνικά σχολεία
εξομοιώθηκαν με τα ιταλικά. Χαρακτηριστική ήταν πλέον η ολοκληρωτική
εξάρτηση των σχολείων από το ιταλικό κράτος. Όλα τα σχολεία
αναγνωρίζονται ως κρατικά και διέπονται από τα άρθρα του 2ου Κεφαλαίου
του Κανονισμού 149/21.7.1937, περί Κρατικών Σχολείων (Scuole di Stato)
—
Δάσκαλοι και μαθητές υποχρεώθηκαν να μιλούν μόνο ιταλικά μέσα στο
σχολείο αλλά και σε δημόσιους χώρους, διαφορετικά αντιμετώπιζαν σκληρές
ποινές (απολύσεις, χρηματικά πρόστιμα — μια λιρέτα για κάθε λέξη που
χρησιμοποιήθηκε — , αποπομπές κλπ, μέχρι και ξυλοδαρμούς). Στα σχολεία
διδάσκουν μόνο οι δάσκαλοι που έχουν αποφοιτήσει από το Ιταλικό
Διδασκαλείο Ρόδου (Istituto Magistrale), που ιδρύθηκε το 1929, ή από τα
πανεπιστήμια της Ιταλίας.
—
Το μάθημα των Θρησκευτικών καταργήθηκε για τους Ορθόδοξους και
διδάσκονταν μόνο στους Καθολικούς μαθητές. Μαθήματα θρησκευτικών για τα
ελληνόπουλα, ανέλαβαν οι εκκλησίες που μετέτρεψαν τα Κατηχητικά σε
σχολεία κάθε Κυριακή απόγευμα και τα απογεύματα των αργιών.
—
Παράλληλα άρχισε να διδάσκεται υποχρεωτικά και το μάθημα της
«φασιστικής αγωγής» (cultura fascista), δυο ώρες τη βδομάδα. Δάσκαλοι
και μαθητές, στις γιορτές και τις επίσημες επισκέψεις Ιταλών
αξιωματούχων, υποχρεώνονται να χαιρετούν φασιστικά (si saluta
romanamente).
Έγχρωμα
καλύμματα σχολικών τετραδίων που προπαγάνδιζαν τη φασιστική νεολαία και
τις δραστηριότητές της, έντυσαν τα τετράδια των Δωδεκανήσιων μαθητών,
γεμάτα σύμβολα του φασισμού. Στην μπροστινή όψη υπήρχε πάντα η φράση:
«Giovinezza in Marcia» (Τα Νιάτα σε Πορεία – με προφανή υπόμνηση της
«Πορείας στη Ρώμη» με την οποία πήραν οι φασίστες την εξουσία στις 28
Οκτώβρη 1922). Στο οπισθόφυλλο υπήρχαν αποσπάσματα από προτροπές και
παραινέσεις του Μουσολίνι (πάνω) ή πληροφορίες για τις αγωνιστικές
εκδηλώσεις των Μαυροχιτώνων (κάτω). Οι φωτογραφίες των εξωφύλλων από το
«Η εκπαιδευτική πολιτική των Ιταλών στα Δωδεκάνησα (1912 – 1943)» του
Ζαχαρία Ν. Τσιρπανλή – ευγενική παραχώρηση του Παύλου Κόρπη.
Στα τέλη του 1938 η
ιταλική διοίκηση δίνει το τελειωτικό χτύπημα στην ελληνική παιδεία των
Δωδεκανήσων. Με εντολή του Ντε Βέκκι, τα ελληνικά σχολεία παύουν να
λειτουργούν, οι μαθητές τους απορροφώνται από τα ιταλικά σχολεία.
Τα «Κρυφά Σχολειά»
Πολλοί γονείς
προτιμούν να κρατήσουν τα παιδιά μακριά από το σχολειό, ώστε να μην
ιταλοποιηθούν, ιδιαίτερα ύστερα από το Κυβερνητικό Διάταγμα 163 της 30
Ιούνη 1939, που υποχρέωνε τα ελληνόπουλα από 6 έως 11 ετών να φοιτήσουν
υποχρεωτικά στα ιταλικά εκπαιδευτήρια. Παρά το ότι η φοίτηση παρεχόταν
εντελώς δωρεάν (δίδακτρα, βιβλία και τετράδια), καθιερώθηκαν χρηματικά
βραβεία και άλλα δελεαστικά μέτρα και παρά τις απειλές για κυρώσεις τις
οποίες εξαπέλυσαν οι Ιταλοί εναντίον αυτών και των οικογενειών τους,
τους εκφοβισμούς, τα πρόστιμα και τις φυλακίσεις, αρκετά ελληνόπουλα
σταμάτησαν το σχολειό ή, στις μικρότερες ηλικίες, δεν το ξεκίνησαν
καθόλου. Προτιμούσαν να μη μάθουν καθόλου γράμματα, παρά να
ιταλοποιηθούν. Η αγραμματοσύνη πήρε χαρακτηριστικά πατριωτικής
αντίστασης ενάντια στους Ιταλούς κατακτητές και τις επιδιώξεις τους για
πλήρη ιταλοποίηση και εκφασισμό των Δωδεκανησίων.
Από τον «Δωδεκανήσιο» της Νέας Υόρκης, του Νοέμβρη 1937, αντιγράφουμε ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα από την Νίσυρο:
«Εκ
των 216 μαθητών μόνο 90 ενεγράφησαν εφέτος … αποφεύγουμε να σας
αναφέρωμεν ονόματα, δι’ ευνοήτους λόγους. Ο κ. Χ. ενέγραψε το παιδί του
εις το σχολείον, και μόλις άρχισαν τα μαθήματα το Νισυράκι αυτό, γνήσιο
Ελληνόπουλο και με καρδία που το λέγει, μόλις ετελείωσε η παράδοσις
εξήλθε της τάξεως, επήρε μία πέτρα και έσπασε το δεξί του χέρι και ούτω
τω εδόθη δικαιολογημένη αιτία δια να μη είναι αναγκασμένο να
παρακολουθεί το σχολείο εξ αιτίας της αποστροφής του προς την Ιταλικήν.
Ολίγας ημέρας προ των εγγραφών, ευρέθησαν ένα πρωί ελληνικαί σημαίαι
ζωγραφισμέναι επί των τοίχων της Ομηρείου Σχολής του Μανδρακίου. Την
επομένην ο Δ/ντής της Σχολής επήρε τα κλειδιά και τα παρέδωσε εις τον
Ποδεστά (Δήμαρχο), αρνηθείς να ανοίξει αυτό, ίνα μη έχει συνεπείας…»
Ο 90χρονος Φραντζής Κουβάς από τη Λέρο θυμάται:
«Τα
παιδιά δεν τα στέλνανε οι Λεριοί στο σχολείο, για να μην γίνουν Ιταλοί.
Τα παιδιά τα αφήνανε στο σπίτι και γύριζε η Αστυνομία και υποχρέωνε τον
κόσμο, τα παιδιά να πάνε σχολείο. Αλλά εμείς δεν μας ’φήσανε να πάμε
και μείναμεν αγράμματοι…»
Σε εκπομπή του Κώστα Βελή στο ΡΑΔΙΟ ΛΕΡΟΣ αφιερωμένη στα 50 χρόνια από την απελευθέρωση της Λέρου, ο Γ. Βαλσαμής, πρώτος δήμαρχος της Λέρου από την ενσωμάτωση των Δωδεκανήσων, θυμάται:
«Υπήρξα
ο τελευταίος ο οποίος εφοίτησε εις το Ελληνικόν Γυμνάσιον Λέρου, αν δεν
με απατάει η μνήμη είναι ή το ’31ή το ’32. Μετά από μένα το Γυμνάσιο
έκλεισε και τα παιδιά τα οποία ευρίσκοντο εις την προτελευταία τάξη
ηναγκάσθησαν να εκπατριστούν άλλοι προς Κάλυμνον και άλλοι προς Ρόδον,
όπου υπήρχεν ακόμα Γυμνάσιον, μεταξύ αυτών ήταν ο αδελφός μου ο Πέτρος ο
Βαλσαμής, ο οποίος ετελείωσε το Γυμνάσιο εις την Ρόδο κι ο μακαρίτης ο
Σαλμάς και ο Γιάννης ο Αλεξιάδης. Από κει και πέρα υπήρχαν πλέον τα
ιταλικά σχολεία εις τα οποία η ελληνική γλώσσα εδιδάσκετο ως ξένη
γλώσσα. Αυτή ήταν η τελευταία απόφαση του Ντε Βέκκι … Οτιδήποτε θύμιζε
Ελλάδα ήτο υπό διωγμόν. …
Η κύρια προσπάθεια ήταν να διατηρηθεί η γλώσσα, τα παιδιά να μάθουν να διαβάζουν και να γράφουν…
Ολοι
όσοι ήξεραν ελληνικά γράμματα την εποχήν εκείνη πέραν των γραμμάτων του
δημοτικού σχολείου, ήσαν αντικείμενον προσοχής των Ιταλών. Σε γενικές
γραμμές εθεωρούντο απριόρι ύποπτοι αντι-ιταλικών διαθέσεων. Οι άνθρωποι
αυτοί απολύθηκαν και οδηγήθηκαν στο σπίτι τους. Αυτοί οι άνθρωποι έκαναν
στο σπίτι τους μαθήματα, με πολύ πενιχρά ποσά και ανταλλαγή προϊόντων
και τροφίμων…»
Αυτή την εποχή σε όλα
τα νησιά τολμηροί εκπαιδευτικοί και παπάδες οργανώνουν «κρυφά σχολειά»
σε σπίτια και εκκλησιές όπου, παράνομα, διδάσκουν ελληνικά, σε αρκετά
παιδιά.
Με δεδομένο ότι το μάθημα των θρησκευτικών για τους Ορθόδοξους, καταργήθηκε στα σχολεία, ο Μητροπολίτης Ρόδου Απόστολος
πετυχαίνει, με την άδεια του Ντε Βέκκι, το μάθημα των θρησκευτικών να
το αναλάβουν τα κατηχητικά, με τον όρο το μάθημα να γίνεται μέσα στην
Εκκλησία, κάθε Κυριακή και στις αργίες, και να χρησιμοποιηθούν ως
δάσκαλοι κληρικοί. Αργότερα στους ιερωμένους κατηχητές συμπεριλήφθηκαν
και κάποιοι θεολόγοι – λαϊκοί. Από το 1938 η διευρυμένη αυτή μορφή του
Κατηχητικού επεκτάθηκε και στα υπόλοιπα νησιά.
Τα Κατηχητικά σχολεία,
στην περίοδο 1937 – 1943, επιχείρησαν να αντικαταστήσουν τον δάσκαλο
και να διδάξουν, εκτός από τα θρησκευτικά ζητήματα, παράνομα και με
χίλιες προφυλάξεις, ανάγνωση και γραφή με βάση κείμενα από την Αγία
Γραφή και τα Ευαγγέλια. Συνέκδημοι, Συνόψεις και άλλα θρησκευτικά βιβλία
χρησιμοποιήθηκαν ως αναγνωστικά.
Οι περισσότεροι
δάσκαλοι και καθηγητές που απολύθηκαν, κατέφυγαν στην ελεύθερη Ελλάδα ή
στην Αίγυπτο. Οι γονείς, στα σπίτια των ελληνικών οικογενειών, με τις
φτωχές γνώσεις τους, προσπαθούσαν να μάθουν τα παιδιά τους τα πρώτα
γράμματα. Οι λίγοι εκπαιδευτικοί που έμειναν έστησαν το δικό τους «Κρυφό Σχολειό»,
στα σπίτια τους παραδίδοντας μαθήματα σε μικρές ομάδες μαθητών, με
αμοιβή «δυο αυγά και λίγο γάλα» και με κίνδυνο της ζωής τους.
«Ήμασταν 6 – 7 παιδιά, 8 – 9 χρόνων», θυμάται και διηγείται ο ΝίκοςΝταλόγλου
από τη Λέρο, «που πηγαίναμε στο σπίτι του παπα-Μάρκου, στα Σπήλια, στον
Καλικάρη, τρεις φορές την εβδομάδα, απογεύματα. Τα τέσσερα ήταν
κορίτσια. Κρατούσαμε μαζί μας μια πλάκα και ένα κοντύλι. Ο παπα-Μάρκος,
παλιός δάσκαλος στο ελληνικό σχολείο, μας απαγόρευε να κρατάμε τετράδια ή
βιβλία, για τον φόβο των Ιταλών και των ντόπιων συνεργατών τους.
Πηγαίναμε με χίλιες προφυλάξεις γιατί μας παρακολουθούσαν. Εκεί, με
κάποια παλιά σχολικά βιβλία που είχε ο παπα-Μάρκος, μάθαμε να διαβάζουμε
και να γράφουμε ελληνικά. Κρυφά μαθήματα έκαναν κι άλλοι δάσκαλοι στα
σπίτια τους, ανάμεσά τους και η κόρη του παπα-Μάρκου, η δασκάλα Κλεονίκη
Παπαγεωργίου…»
Δυο
τόμοι που περιέχουν όλη τη διδακτέα ύλη των Δημοτικών Σχολείων, με την
χειρόγραφη ένδειξη «1929». Αυτά χρησιμοποιούσε, κατά πάσα πιθανότητα, η
Κλεονίκη Παπαγεωργίου – Βελή, για τα μαθήματα που παρέδιδε στο δικό της
«Κρυφό Σχολειό». Ευγενικά μας επέτρεψε να τα φωτογραφήσουμε, από το
αρχείο της, η Κατερίνα Βελή, χήρα του Κώστα Βελή.
Η Εκπαίδευση την περίοδο της ιταλοκρατίας
Η Οθωμανική
Αυτοκρατορία έχει μπει στη τελική φάση της παρακμής της από τα μέσα του
17ου αιώνα. Αλλεπάλληλες κρίσεις μαστίζουν τη «γερασμένη» οικονομία της.
Η φεουδαρχία ολοκληρώνει τον κύκλο της. Στην κεντρική Ευρώπη αναδύονται
νέες μεγάλες και ισχυρές Δυνάμεις. Η Αστική τάξη μετά από επαναστατικές
διαδικασίες δημιουργεί νέα, ιδιαίτερα αναπτυγμένα κράτη, διψασμένα για
νέα εδάφη, καινούργιες αγορές και ανοιχτούς εμπορικούς δρόμους.
Με στόχο την
προσάρτηση της Λιβύης, η Ιταλία στις 28 Σεπτέμβρη του 1911 στέλνει
τελεσίγραφο στην τουρκική κυβέρνηση κατηγορώντας τις τουρκικές αρχές της
Τριπολίτιδας και της Κυρηναϊκής για πράξεις εχθρότητας κατά των Ιταλών
και των ιταλικών συμφερόντων. Η Τούρκοι αρνούνται να δεχθούν τις
τελεσιγραφικές αξιώσεις των Ιταλών και την επομένη, 29 Σεπτέμβρη, η
Ιταλία κηρύσσει τον πόλεμο στην Τουρκία. Στις 4 Νοέμβρη αποβιβάζει
στρατεύματα στην Τρίπολη και την Κυρηναϊκή, διευρύνει το πεδίο μάχης και
βομβαρδίζει τουρκικές θέσεις στην Πρέβεζα, τη Βηρυτό και τα Δαρδανέλια.
Με τον Α΄ Βαλκανικό
Πόλεμο έτοιμο να ξεσπάσει, οι Ιταλοί ξεκινούν πολεμικές επιχειρήσεις για
την κατάληψη των Δωδεκανήσων ώστε να πιέσουν και να εμποδίσουν τον
ανεφοδιασμό των τουρκικών στρατευμάτων στη Λιβύη. Στις 28 Απρίλη 1912
καταλαμβάνουν την Αστυπάλαια, στις 5 Μάη την Ρόδο, στις 8 Μάη την
Αστυπάλαια, στις 12 Μάη τα νησιά Κάλυμνος, Λέρος, Λειψοί, Πάτμος,
Νίσυρος, Τήλος, Κάσος, και Κάρπαθος, στις 19 Μάη τη Σύμη και τέλος την
Κω στις 20 Μάη 1912. Το Καστελόριζο παραδόθηκε αργότερα στην Ιταλία, την
1η Μάρτη 1921, από τους Γάλλους που είχαν καταλάβει το νησί από το
1915.
Σάββατο 4 Μάη 1912, 15.000
Ιταλοί στρατιώτες αποβιβάζονται στον κόλπο των Καλυθιών της Ρόδου και
την επομένη καταλαμβάνουν ολόκληρο το νησί.
Η περίοδος της Ιταλοκρατίας έχει ξεκινήσει.
Οι Δωδεκανήσιοι
υποδέχονται τους νέους καταχτητές με ενθουσιασμό, θεωρώντας ότι οι
Ιταλοί ήρθαν σαν απελευθερωτές και με βάση τις υποσχέσεις τους ήρθε η
ώρα της πολυπόθητης Ενωσης με την Ελλάδα. Αντί γι’ αυτό ξεκίνησαν οι
διώξεις, παρακολουθήσεις, φυλακίσεις και εξορίες εναντίον των μελών της
Δημογεροντίας, της εκκλησίας, της Παιδείας και της διανόησης των
νησιών. Σύντομα διαλύθηκαν οι αυταπάτες των κατοίκων. Οσοι μιλούσαν για
ένωση με την Ελλάδα κυνηγήθηκαν αμείλικτα από τους Ιταλούς.
Η Τουρκία υποχρεώνεται να υπογράψει την Συνθήκη του Ouchy (Ουσί)
(18.10.1912), με την οποία αναγνώριζε την κυριαρχία της Ιταλίας στη
Λιβύη. Οι Ιταλοί δεν επέστρεψαν, όπως προέβλεπε η Συνθήκη, τα νησιά στην
Τουρκία, αλλά παρέμειναν στην κατοχή τους ως «ενέχυρο κατοχής» μέχρι
την εκπλήρωση όλων των υποχρεώσεων από μέρους της Τουρκίας.
Μέχρι τότε τα ελληνικά
σχολεία εφάρμοζαν ενιαίο εκπαιδευτικό πρόγραμμα, το οποίο στηριζόταν
στο πρόγραμμα του ελληνικού Υπουργείου Παιδείας, χωρίς ιδιαίτερα
προβλήματα.
Στο μεταξύ η Ιταλία, η
οποία είχε ήδη συμμαχήσει με τα κράτη της Τριπλής Συνεννόησης (Αγγλία,
Γαλλία, Ρωσία), κήρυξε στις 20 Αυγούστου 1915 τον πόλεμο κατά της
Τουρκίας. Δύο μέρες αργότερα, με βασιλικό διάταγμα της 22 Αυγούστου, η
ιταλική κυβέρνηση διακήρυξε ότι δε δεσμευόταν πια από τις υποχρεώσεις
της Συνθήκης του Ouchy. Την ίδια χρονιά ιδρύονται τα πρώτα ιταλικά
σχολεία, νυχτερινά και χωρίς δίδακτρα, για τη διάδοση της ιταλικής
γλώσσας.
Την επόμενη χρονιά
(1916), με το αιτιολογικό ότι η στάση της Ελλάδας προς την Ανταντ ήταν
εχθρική, η ιταλική στρατιωτική διοίκηση δεν επέτρεψε σε Ελληνες
καθηγητές να αποβιβαστούν στη Ρόδο και να εργαστούν στα κοινοτικά
σχολεία. Στα εβραϊκά και τα μουσουλμανικά σχολεία αντικαθίσταται η
διδασκαλία των γαλλικών από τα Ιταλικά, χωρίς προβλήματα.
Μετά τον Α΄ Παγκόσμιο
Πόλεμο, και στον απόηχο των μεγάλων συλλαλητηρίων που πραγματοποιήθηκαν
σε όλη τη Δωδεκάνησο στις 7 Απρίλη, με αίτημα την Ενωση με την Ελλάδα –
το Αιματηρό Πάσχα του 1919 – υπογράφεται η Συμφωνία Τομάσο Τιττόνι – Βενιζέλου,
στο Παρίσι, στις 29 Ιούλη 1919, με την οποία η Ιταλία θα παραχωρούσε
στην Ελλάδα τα Δωδεκάνησα, εκτός από την Ρόδο, η τύχη της οποίας θα
κρινόταν με δημοψήφισμα μετά από 5 χρόνια. Την Συμφωνία κατήγγειλε, ένα
χρόνο μετά, στις 22 Ιούλη 1920, ο Υπουργός Εξωτερικών της Ιταλίας, κόμης
Κάρλο Σφόρτσα (Carlo Sforza).
Με τη Συνθήκη των Σεβρών
(28 Ιούνη – 10 Αυγούστου 1920) η Τουρκία, ανάμεσα στα άλλα,
αναγνωρίζει την κυριαρχία της Ιταλίας στα Δωδεκάνησα. Στο περιθώριο της
Συνδιάσκεψης υπογράφεται νέα ελληνοϊταλική συμφωνία από τον Ε. Βενιζέλο
και από ιταλικής πλευράς τον κόμη Λέλιο Μπονίνο Λογκάλε (Συμφωνία Μπονίνο – Βενιζέλου),
με την οποία επικυρώνεται η διμερής συμφωνία Ιταλίας και Ελλάδας του
1919 (Συμφωνία Τιττόνι – Βενιζέλου), με τη διαφορά ότι το δημοψήφισμα
για τη Ρόδο θα διενεργείτο 15 χρόνια μετά.
Ωστόσο η ήττα της χώρας και η Μικρασιατική Καταστροφή που ακολούθησε, το 1922, έδωσε την ευκαιρία στον Κεμάλ Ατατούρκ και στους Ιταλούς να ακυρώσουν τις συμφωνίες.
Η φασιστικη
τετραρχία, στη μέση ο Μπενίτο Μουσολίνι, δίπλα του, αριστερά, ο Αιμίλιο
Ντε Μπόνο, και δεξιά ο Ιταλο Μπάλμπο και ο Τσέζαρε Μαρία Ντε Βέκκι.
Στις 28 – 31 Οκτώβρη 1922 παίρνουν την εξουσία στην Ιταλία οι φασίστες με τον Μπενίτο Μουσολίνι. Στις 24 Ιούλη 1923 υπογράφεται η Συνθήκη της Λωζάννης, με
την οποία τα Δωδεκάνησα παραχωρούνται οριστικά στην Ιταλία. Αμέσως
ξεκινάει η προσπάθεια ιταλοποίησης των νησιών. Η Φασιστική Ιταλία, ένα
μήνα μετά – 31.8.1923 – δείχνει τις επεκτατικές της διαθέσεις,βομβαρδίζει και καταλαμβάνει την Κέρκυρα.
Τον Νοέμβρη του 1922
ορίζεται Διοικητής Ρόδου και τον Αύγουστο του 1923 αναλαμβάνει
Κυβερνήτης των Νήσων του Αιγαίου (Governatore delle Isole dell’ Egeo) ο
διπλωμάτης Μάριο Λάγκο (Mario Lago).
Ο Mario Lago, από την
πρώτη στιγμή, ξεκίνησε τις προσπάθειες δημιουργίας ελληνοϊταλικής
συνείδησης στους Δωδεκανήσιους μέχρι τον πλήρη εξιταλισμό του τρόπου
ζωής τους, με παρεμβάσεις στην οικονομία, την φορολογία και κυρίως στην Εκκλησία και την Παιδεία. Για πρώτη φορά μπαίνει θέμα για την δημιουργία Αυτοκέφαλης Εκκλησίας Δωδεκανήσου,
απαλλαγμένης από την εξάρτηση από το Οικουμενικό Πατριαρχείο, και με
την σύμφωνη γνώμη των Μητροπολιτών Ρόδου Απόστολου Τρύφωνος, Καρπάθου –
Κάσου Γερμανού, Λέρου-Καλύμνου Απόστολου, Αρχιερατικού Επιτρόπου Κω
Φιλήμονος και του ιερομόναχου της Μονής Πάτμου Ιερεμία, οι οποίοι
έστειλαν αντιπροσωπεία στην Κωνσταντινούπολη για να διεκδικήσουν την
σύμφωνη γνώμη του Πατριαρχείου.
Το σχέδιο ναυάγησε
μετά την άρνηση του Πατριαρχείου, την αντίρρηση της Ελλάδας και την
σφοδρή αντίδραση και τις κινητοποιήσεις των Δωδεκανήσιων που είδαν στην
πρόταση τον κίνδυνο του εξιταλισμού και το πέρασμα της Εκκλησίας στην
επιρροή του Πάπα. Στις 31 Οκτώβρη 1929, ο Πατριάρχης Φώτιος Β΄ δηλώνει
ότι είναι πρόθυμος να υπογράψει Πρωτόκολλο για το Αυτοκέφαλο με τον όρο
να διενεργηθεί Δημοψήφισμα στα Δωδεκάνησα ώστε με τη σύμφωνη γνώμη των
Ορθόδοξων της Δωδεκανήσου να είναι έγκυρη η απόφαση. Υστερα από αυτό η
ιταλική κυβέρνηση απέσυρε τον εκπρόσωπό της και το ζήτημα σταμάτησε
εκεί.
Τον Σεπτέμβρη του
1934, με πρωτοβουλία του Μητροπολίτη Ρόδου οι Εκκλησιαστικοί Ηγέτες της
Δωδεκανήσου ανακινούν και πάλι το θέμα του Αυτοκέφαλου και υποβάλλουν
υπόμνημα στον Πατριάρχη με το οποίο εκθέτουν την αφόρητη κατάσταση που
επικρατεί στην Εκκλησία. Ο Πατριάρχης Φώτιος τους απαγορεύει να
συνέρχονται με τη δικαιολογία ασχολούνται με ζητήματα έξω από τη
δικαιοδοσία τους. Οι μητροπολίτες τον Οκτώβριο του 1934 στέλνουν
τηλεγραφικά τις παραιτήσεις τους στο Πατριαρχείο και αποσύρονται στη
Μονή Πανορμίτη της Σύμης, ενώ παράλληλα ξεκινάει συλλογή υπογραφών
στήριξής τους, η οποία όμως απέτυχε. Οι Δωδεκανήσιοι δεν στήριξαν τις
επιλογές των Μητροπολιτών τους.
Στις 19 Ιανουαρίου του
1935 οι Καλύμνιοι αποφασίζουν να κλείσουν τις εκκλησίες τους, για να
διαδηλώσουν έτσι την ενεργό αντίστασή τους ενάντια στο Αυτοκέφαλο. Όλες
τότε οι ιεροτελεστίες γίνονταν κρυφά στα σπίτια από τους ιερείς. Αυτό
κράτησε τρία ολόκληρα χρόνια. Το σχέδιο για το Αυτοκέφαλο ναυαγεί και
εγκαταλείπεται οριστικά. Αυτό που ήθελαν να πετύχουν οι Ιταλοί το
πετύχαιναν μέσα από τις αλλαγές στην Παιδεία.
Σχολικός Κανονισμός Διάταγμα 1/1.1.1926
Η πρώτη
σελίδα του επίσημου Δελτίου της Διοίκησης των «Ιταλικών Νησιών του
Αιγαίου» Bolletino Ufficiale, που περιλαμβάνει τον Σχολικό Κανονισμό του
Μάριο Λάγκο. (Από το «Η εκπαιδευτική πολιτική των Ιταλών στα Δωδεκάνησα
(1912 – 1943) του Ζαχαρία Τσιρπανλή).
Την 1η Γενάρη του 1926, δημοσιεύεται στο Bolletino Ufficiale, την επίσημη εφημερίδα του Ιταλού Κυβερνήτη, το Διάταγμα αρ. 1, ο Κανονισμός των Σχολείων Στοιχειώδους και Μέσης Εκπαίδευσης.
Με το θεσμικό πλαίσιο που έμπαινε σε εφαρμογή ξεκινούσε η υπονόμευση,
αργά αλλά σταθερά, των ελληνικών σχολείων. Η βραδεία μετάλλαξη των
Δωδεκανήσιων σε Ελληνοϊταλούς είχε αρχίσει. Το Διάταγμα εισήγαγε πέντε
σπουδαίες καινοτομίες:
α) Η Εκκλησία απαγορευόταν να αναμιγνύεται στα σχολεία και στην Εκπαίδευση
β)
Οι διδάσκοντες έπρεπε να είναι «απολιτικοί», να μην εκφράζουν δηλαδή τα
αισθήματά τους για την εθνική καταγωγή τους. Σχετικά με την πρόσληψη ή
την απόλυσή τους τον τελευταίο λόγο είχε ο Ιταλός επιθεωρητής Δημόσιας
Εκπαίδευσης.
γ) Τα ελληνικά σχολεία που χρηματοδοτούσαν οι κοινότητες υποβαθμίζονταν, ονομαζόμενα ιδιωτικά (Scuole private) έναντι των ιταλικών-βασιλικών (Scuole regie). Οσα σχολεία δεν μπορούσαν να επιβιώσουν οικονομικά, έγιναν σχολεία επιχορηγούμενα (Scuole sussidiate) από την ιταλική κυβέρνηση και πέρναγαν κάτω από τον έλεγχο του κυβερνητικού εκπροσώπου.
δ)
Επιβαλλόταν ως υποχρεωτική η διδασκαλία της ιταλικής γλώσσας. Η
διδασκαλία στα ιδιωτικά έπρεπε να γίνεται τουλάχιστον τέσσερις ώρες την
εβδομάδα, στα Δημοτικά, και τρεις στα Γυμνάσια. Τον βαθμό ιταλομάθειας
ήλεγχε Ιταλός επόπτης. Καθιερώθηκαν κρατικές εξετάσεις μετά τις
απολυτήριες των ελληνικών σχολείων.
ε) Ιδρυόταν Παιδαγωγική Ακαδημία ή Διδασκαλείο
(το Istituto Magistrale), στη Ρόδο, που θα χορηγούσε πτυχία στους
μελλοντικούς δασκάλους της Δωδεκανήσου. Με το Διδασκαλείο (Istituto
Magistrale), η κυβέρνηση ήλεγχε πλήρως τη μόρφωση των δασκάλων. Η
φοίτηση σ’ αυτό διαρκούσε τρία χρόνια και στη συνέχεια, και για ένα
χρόνο, ο απόφοιτος έπρεπε να κάνει πρακτική άσκηση σε σχολείο, ενώ
κατόπιν έδινε εξετάσεις, παρουσία και του επιθεωρητή, προκειμένου να
πάρει την άδεια ικανότητας.
Μεταβατικές
διατάξεις έδιναν τη δυνατότητα στους Έλληνες μη πτυχιούχους που ήδη
υπηρετούσαν να προσέρχονται σε εξετάσεις στο Διδασκαλείο, κάθε
Σεπτέμβριο, για να εξασφαλίσουν το οικείο δίπλωμα. Το μέτρο αυτό θα
ίσχυε μόνο για τα πέντε προσεχή χρόνια και το αργότερο πριν την έναρξη
του σχολικού έτους 1929 – 30. Για τη διδασκαλία, εξάλλου, της ιταλικής
γλώσσας στα δημοτικά σχολεία υποχρεώθηκαν οι δάσκαλοι να παρακολουθήσουν
θερινά μαθήματα εκμάθησης της νέας γλώσσας, την οποία θα δίδασκαν
υποχρεωτικά.
Επτά χρόνια αργότερα,
το έτος 1933 – 34, φάνηκαν τα πρώτα αποτελέσματα. Ενδεικτικά 28 από τα
49 ελληνικά κοινοτικά σχολεία της Ρόδου πέρασαν κάτω από ιταλικό κρατικό
έλεγχο. Στην Κω τα 4 από τα 7. Οι αριθμοί θα αυξηθούν γρήγορα λόγω της
σοβαρής οικονομικής κρίσης. Τα ισραηλίτικα σχολεία είχαν κιόλας
ιταλοποιηθεί και τα μουσουλμανικά είχαν χάσει τον εθνικό χαρακτήρα τους.
Τον Μάριο Λάγκο αντικατέστησε ο Ντε Βέκκι,
τον Νοέμβρη του 1936, ο οποίος εξαπέλυσε σφοδρή επίθεση ενάντια στην
ελληνική γλώσσα και εκπαίδευση, οδηγώντας τους Δωδεκανήσιους να
δημιουργήσουν «Κρυφά Σχολειά» στις εκκλησίες και τα σπίτια τους.
Οι αντικαταστάτες του Ντε Βέκκι, ο στρατηγός Ettore Βastico (7.12.1940 – 15.7.1941) και ο ναύαρχος Inigo Campioni (24.7.1941 – 18.9.1943) δεν άλλαξαν τίποτα στα ζητήματα της Εκπαίδευσης στη Δωδεκάνησο.
Μετά την συνθηκολόγηση
των Ιταλών, στις 8 Σεπτέμβρη 1943, τα Δωδεκάνησα περνούν σταδιακά και
μετά από σκληρές μάχες (από τις 11 Σεπτέμβρη μέχρι τις 16 Νοέμβρη 1943)
κάτω από τον έλεγχο της Γερμανίας. Οι Γερμανοί δεν είχαν πλέον κανένα
λόγο να διατηρήσουν την ιταλική πολιτική στην Εκπαίδευση και έτσι
άνοιξαν ξανά τα ελληνικά σχολεία παρά τις αντιρρήσεις και τις
διαμαρτυρίες των Ιταλών που συντάχτηκαν μαζί τους.
Ο Τελευταίος Ιταλός
κυβερνήτης (πολιτικός διοικητής) στα Δωδεκάνησα, ο Igino Ugo Faralli
(18.9.1943 – 7.5.1945), άσκησε πολύ περιορισμένες εξουσίες, ουσιαστικά
ως Υποδιοικητής των νησιών, κάτω από την άγρυπνη εποπτεία των Γερμανών.
Τα Κρυφά Σχολειά στη
Δωδεκάνησο ολοκλήρωσαν έναν κύκλο επτά χρόνων και παρέδωσαν στα ελεύθερα
ελληνικά σχολεία μαθητές, με εθνική συνείδηση, ικανά καταρτισμένους για
να συνεχίσουν τις σπουδές τους στη μητρική τους γλώσσα.
ΠΗΓΕΣ:
— Η εκπαιδευτική πολιτική των Ιταλών στα Δωδεκάνησα (1912 – 1943), Ζαχαρίας Ν. Τσιρπανλής, University Studio Press.
– Μαγνητοφωνημένες συνεντεύξεις του Νίκου Νταλόγλου και του Φραντζή Κουβά, από το αρχείο μου.
– Μαγνητοφωνημένη ραδιοφωνική εκπομπή του Κώστα Βελή με τον Γ. Βαλσαμή
και τον Μανώλη Ήσυχο για την Παιδεία αφιερωμένη στα 50 χρόνια από την
απελευθέρωση της Λέρου στο ΡΑΔΙΟ ΛΕΡΟΣ. – Φωτογραφίες και υλικό από το
αρχείο Κατερίνας Βελή. – Η Ρόδος από την
Οθωμανική Αυτοκρατορία μέχρι την εθνική ολοκλήρωση (1912 – 1947). Ο
Μητροπολίτης Ρόδου Απόστολος (1913 – 1946), Εκκλησία και Εκπαίδευση –
Ανδρέας Μαυρίδης, Θεσσαλονίκη 2009
– Τα Δωδεκάνησα στη Φραγκοκρατία και Ιταλοκρατία, Αθήνα 2001, Εκδοση
Εταιρείας Νυσιριακών Μελετών – Ιωάννης Στ. Κέντρης: Η Εκπαίδευση κατά
την εποχή της Ιταλοκρατίας, σελ. 211 – 219
– «Τρόπος Οργάνωσης της Εκπαίδευσης στη Ρόδο την Περίοδο της Ιταλοκρατίας 1923 – 1943», Μανωλά Μαρία Ραφαέλα, Ρόδος 2016 —
O Χρήστος Σκαλούμπακας, ο γιος του αρχιβασανιστή της Μακρονήσου, ο
οποίος κάνει ό,τι μπορεί και σήμερα να συνεχίσει τον δρόμο του πατέρα
του, υμνώντας τους φασίστες και αναρτώντας σχόλια αναλόγου ύφους,
ξαναχτύπησε. Αυτή τη φορά προςβάλλοντας τη μνήμη του υποπλοίαρχου
Κυριάκου Παπαδόπουλου, ο οποίος διέσωσε πολλούς πρόσφυγες στο Αιγαίο
και έφυγε ξαφνικά από τη ζωή πριν από δυο μέρες.
Την ίδια ώρα που
όλη η Λέσβος αλλά και η Ελλάδα θρηνούν για έναν άνθρωπο που τίμησε την
ανθρώπινη ιδιότητά του, ο Σκαλούμπακας ανάρτησε το παρακάτω ποστ:
«Ήμασταν
περήφανοι σε μια χώρα ΗΡΩΩΝ που κατατροπώναμε τους εχθρούς μας! Σήμερα
είμαστε περήφανοι για «ήρωες» που διασώζουν τους ΛΑΘΡΟΕΙΣΒΟΛΕΙΣ
ΤΗΣ!!!ΑΙΣΧΟΣ!!!»
“Ένας Γερμανός αξιωματικός έδειξε στον Πικάσο τον πίνακα αυτόν και τον ρώτησε: δικό σας έργο; «Όχι, δικό σας!» ήταν η απάντηση…
Όταν στις 26 Απριλίου 1937, στα πλαίσια του Ισπανικού Εμφυλίου γερμανοί και ιταλοί πιλότοι βομβάρδισαν την κωμόπολη Guernica στη χώρα των Βάσκων της Ισπανίας,
ο Pablo Picasso βρήκε στο τραγικό αυτό γεγονός, το οποίο κόστισε τη ζωή
σε 1,650 ανθρώπους και ισοπέδωσε το 70% της πόλης, μια πηγή έμπνευσης. Ο
λόγος για το έργο του, Guernica, το οποίο περιγράφει την απανθρωπιά, τη
βιαιότητα και τη φρίκη του συγκεκριμένου πολέμου, αλλά και όλων των
πολέμων.
Από το 1936 έως το 1939 η Ισπανία αντιμετώπισε έναν αιματηρό εμφύλιο
πόλεμο: ο δικτάτορας Franco εναντίον των δημοκρατικών δυνάμεων. Οι
Βάσκοι, στο βορρά της χώρας, ήταν από τις μεγαλύτερες προκλήσεις για
τους εθνικιστές του Franco, καθώς αντιστέκονταν σθεναρά και
συνεργάζονταν με τη δημοκρατική κυβέρνηση της Μαδρίτης. Όταν, λοιπόν,
την άνοιξη του 1937, οι εθνικιστές θέλησαν να καταλάβουν επιτέλους τον
ατίθασο βορρά, η Guernica θεωρήθηκε εξαρχής το μεγαλύτερο εμπόδιο για
την κατάληψη της στρατηγικής πόλης Bilbao.
Η μικρή αυτή κωμόπολη, με τους 5.000 μόνιμους κατοίκους, αλλά και
τους χιλιάδες δημοκρατικούς πρόσφυγες, βρισκόταν σε στρατηγικό σημείο
πάνω στο δρόμο για το Bilbao. Επιπλέον, η Guernica ήταν
σημαντική για τους Βάσκους γιατί στο κέντρο της πόλης υπήρχε μια
βελανιδιά, κάτω από την οποία συνήθιζε να συνεδριάζει η Βουλή τους.
Η «Επιχείρηση Επίπληξη» (Operation Rugen), όπως ονομάστηκε ο βομβαρδισμός της Guernica, πραγματοποιήθηκε το απόγευμα της 26ης Απριλίου, 1937, από τις 16:30 έως τις 19:00.
Στην επιχείρηση έλαβαν μέρος 20 γερμανικά μαχητικά και 3 ιταλικά.
Επρόκειτο στην πραγματικότητα για μια πολύ απλή επιχείρηση, καθώς η
μικρή βασκική πόλη ήταν ανοχύρωτη. Μετά από τους απανωτούς βομβαρδισμούς γρήγορα ξέσπασαν πυρκαγιές σε πολλά σημεία της πόλης, καταστρέφοντάς την ολοσχερώς.
Στις 26 Απριλίου του 1937, η Γκουέρνικα γιόρταζε το πανηγύρι της
όπως κάθε χρόνο. Η πόλη και οι κάτοικοι είχαν βάλει τα καλά τους και
περίπου πέντε χιλιάδες έμποροι και επισκέπτες έσπευσαν από τις γύρω
πόλεις για τη γιορτή. Αγροτικά προϊόντα και ζώα είχαν την τιμητική τους
στις αγοραπωλησίες των εμπόρων, ενώ στους πάγκους το παζάρι έδινε και
έπαιρνε. Ξαφνικά, δύο καταδιωκτικά Χάινκελ 51 πέταξαν πάνω από τα
κεφάλια του κόσμου, κάνοντας αναγνωριστική πτήση. Στις 16.30 το
απόγευμα, 30 καταδιωκτικά της λεγεώνας Κόνδωρα πλησίαζαν την πόλη με το
ρύγχος τους στραμμένο στο πανηγύρι. Οι ριπές θέρισαν τον πανικόβλητο
κόσμο και τα αμέτρητα ζώα. Οι δρόμοι είχαν γεμίσει πτώματα. Ήταν μόνο η
αρχή. Μια ώρα αργότερα, φάνηκαν στον ορίζοντα 20 δικινητήρια Χάινκελ
111, που αποτελούσαν την τελευταία λέξη της αεροπορικής τεχνολογίας.
Πετώντας όλα μαζί, άδειασαν ταυτόχρονα τις βόμβες τους πάνω από την
πόλη, ισοπεδώνοντας το μεγαλύτερο μέρος της και σκοτώνοντας πολλούς
ανθρώπους που κρύβονταν στα σπίτια τους. Ο θάνατος κυριαρχούσε παντού. Ο
στρατηγός Χούγκο Φον Σπέρλε όμως, δεν είχε δώσει ακόμη λήξη της
επίθεσης. Διέταξε να απογειωθούν και πάλι τα Χάινκελ 111, φορτωμένα αυτή
τη φορά με εμπρηστικές βόμβες. Περίπου δέκα χιλιάδες τέτοιες βόμβες
έπεσαν στην ήδη κατεστραμμένη Γκουέρνικα. Έως τις 19.30 το απόγευμα, η
πόλη είχε «γονατίσει» από τις τρεις ανηλεείς επιδρομές των Ναζί...
Οι νεκροί ανήλθαν σε 1654 και οι τραυματίες μαζί με τους
ακρωτηριασμένους, έφτασαν τους χίλιους. Η ναζιστική προπαγάνδα
προσπάθησε να πείσει ότι η επίθεση έγινε από τους αναρχικούς
μεταλλωρύχους της Αστουρίας, αλλά ο Χούγκο Φον Σπέρλε καυχιόταν δημόσια
για το πείραμά του στη Γκουέρνικα. Πριν από την αυτοκτονία του, ο Χέρμαν
Γκέρινγκ είχε ομολογήσει ότι η κωμόπολη υπήρξε πεδίο δοκιμών για τη
Λουτβάφε. «Γεγονός πολύ δυσάρεστο, συμφωνώ. Δεν γνωρίζαμε όμως κανένα
καλύτερο μέρος για να εκτελέσουμε τα τεστ των βομβαρδιστικών μας», έλεγε
ο επικεφαλής της Πολεμικής Αεροπορίας των Ναζί....
Οι εθνικιστές δεν αρνήθηκαν τον βομβαρδισμό της Guernica, αλλά έριξαν
την ευθύνη για τις φωτιές και την εκτεταμένη καταστροφή της πόλης στους
υποχωρούντες Δημοκρατικούς, τους οποίους και κατηγόρησαν για εφαρμογή
τακτικών «καμένης γης». Εξήντα, πάντως, χρόνια μετά από αυτό το έγκλημα
πολέμου –επίθεση σε μη στρατιωτικό στόχο, θάνατος άοπλων- το 1997, ο
γερμανός πρόεδρος Roman Herzog «έτεινε χείρα φιλίας και συμφιλίωσης, εξ
ονόματος του γερμανικού λαού» προς τους επιζώντες της επίθεσης.
Από την αρχή του πολέμου ο Picasso είχε ταχθεί με τους δημοκρατικούς. Όταν, λοιπόν, πληροφορήθηκε την καταστροφή της βασκικής πόλης Guernica
θέλησε να διαμαρτυρηθεί με το δικό του τρόπο: ζωγραφίζοντας τον ομώνυμο
πίνακα, καταδικάζοντας έτσι τον πόλεμο και την ωμότητά του. Ο διάσημος
ζωγράφος ήταν, εξάλλου, οπαδός της στρατευμένης τέχνης, έχοντας δηλώσει
στο παρελθόν ότι «η ζωγραφική είναι ένα όπλο για την επίθεση και την
άμυνα ενάντια στον εχθρό».
Τις ημέρες, λοιπόν, εκείνες του βομβαρδισμού, ο Pο Picasso ετοίμαζε
έναν πίνακα, παραγγελία της Δημοκρατικής κυβέρνησης της Μαδρίτης για τη
Διεθνή Έκθεση του Παρισιού. Μόλις έμαθε για την τύχη της Guernica είχε
βρει τόσο το θέμα, όσο και τον τίτλο του έργου του. Λέγεται, τέλος, ότι
όταν κατά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο οι Γερμανοί εισέβαλαν στο Παρίσι, με
στόχο την κατάσχεση καλλιτεχνικών θησαυρών, ένας Γερμανός αξιωματικός
έδειξε στον Πικάσο τον πίνακα αυτόν και τον ρώτησε: δικό σας έργο; «Όχι,
δικό σας!» ήταν η απάντηση.
Η Γκερνίκα (Guernica στα ισπανικά ή Γκουέρνικα, με λατινική απόδοση στα ελληνικά), είναι το διασημότερο ίσως έργο του Πάμπλο Πικάσο.
Αυτός ο τεράστιος καμβάς (3,54x7,82μ.) περιγράφει την απανθρωπιά, τη
βιαιότητα και την απόγνωση του πολέμου. Ήταν παραγγελία της δημοκρατικής
κυβέρνησης της Ισπανίας για τη Διεθνή Έκθεση του Παρισιού το 1937.
Ο Πικάσσο πληροφορήθηκε τα γεγονότα από την εφημερίδα Le Soir, μόνο την 1η Μαΐου και το ολοκληρώνει στις 3 Ιουνίου του 1937…
Ο Πικάσο απέφυγε να ζωγραφίσει αεροπλάνα, βόμβες ή ερείπια. Οι δύο
κυρίαρχες μορφές του έργου είναι ένας ταύρος και ένα πληγωμένο άλογο με
διαμελισμένα κορμιά και τέσσερις γυναίκες που ουρλιάζουν κρατώντας
νεκρά μωρά. Αρχικά ο Πικάσο πειραματίστηκε με χρώμα, αλλά τελικά
κατέληξε στο άσπρο-μαύρο και αποχρώσεις του γκρι, καθώς θεώρησε ότι έτσι
δίνει μεγαλύτερη ένταση στο θέμα. Πολλές φορές μετακίνησε φιγούρες και
μορφές πριν καταλήξει στην οριστική τους θέση. «Η αφαίρεση του χρώματος
και του αναγλύφου αποτελεί διακοπή της σχέσης του ανθρώπου με τον κόσμο:
όταν διακόπτεται,δεν υπάρχει πια η φύση ή η ζωή».
Η διαδικασία της ζωγραφικής του πίνακα αποτυπώθηκε σε μια σειρά
φωτογραφιών από τη διασημότερη ερωμένη του Πικάσο, την Dora Maar, μια
διακεκριμένη καλλιτέχνιδα. Συνολικά σαράντα πέντε σχέδια μας έχουν σωθεί
τα οποία προετοιμάζουν την τελική Γκερνίκα. Όταν πρωτοεμφανίστηκε ο
πίνακας, οι αντιδράσεις ήταν μάλλον αρνητικές. Ο βάσκος τοιχογράφος Χοσέ
Μαρία Ουτσενάι δήλωσε: «Για έργο τέχνης είναι ένα από τα φτωχότερα της παγκόσμιας παραγωγής. Πρόκειται για πορνογραφία 7x3». Γερμανικό έντυπο έγραψε ότι πρόκειται για «σύμφυρμα από ανθρώπινα μέλη που θα μπορούσε να είχε ζωγραφήσει τετράχρονος». Σταδιακά
το γενικό αίσθημα άρχισε να μεταστρέφεται και το έργο περιόδευε για να
ενισχύσει τον αγώνα των Δημοκρατικών. Η περιοδεία σταμάτησε όταν ο
Φράνκο κατέλαβε την εξουσία το 1939 και, με το ξέσπασμα του Β'
Παγκοσμίου Πολέμου, το έργο φυγαδεύτηκε στις ΗΠΑ, για να αποφευχθεί η
καταστροφή του.
Η Γκερνίκα έμεινε στο Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης της Νέας Υόρκης για
πολλά χρόνια και ο Πικάσο είχε δηλώσει πως δε θα επέστρεφε στην Ισπανία
προτού αποκατασταθεί πλήρως η δημοκρατία. Το 1974 υπήρξε συμβάν
βανδαλισμού του έργου με κόκκινη μπογιά, σε ένδειξη διαμαρτυρίας για τη
σφαγή του Μάι Λάι στο Βιετνάμ. Το 1981 η Γκερνίκα επιστράφηκε στην
Ισπανία και εκτέθηκε αρχικά στο Casón del Buen Retiro και κατόπιν στο
Μουσείο ντελ Πράδο, προστατευμένη με αλεξίσφαιρο τζάμι και οπλισμένους
φρουρούς, για το φόβο νέου βανδαλισμού. Το 1992 ο πίνακας μεταφέρθηκε
στη σημερινή του θέση στο Εθνικό Μουσείο Τέχνης Βασίλισσα Σοφία στη
Μαδρίτη, του οποίου έγινε το διασημότερο και σπουδαιότερο έκθεμα.
Τα τελευταία χρόνια ακούγεται συχνά η πρόταση να μεταφερθεί στο
Μουσείο Γκούγκενχαϊμ στο Μπιλμπάο, το οποίο βρίσκεται λίγα μόλις
χιλιόμετρα από την κωμόπολη Γκερνίκα, πράγμα με το οποίο δε συμφωνεί
ούτε η ισπανική κυβέρνηση, ούτε η διοίκηση του Μουσείου Τέχνης Βασίλισσα
Σοφία.