Ο τουρισμός υπόσχεται ανάπτυξη, αλλά στη Σύμη αφήνει πίσω του άδεια ντεπόζιτα νερού και υπερφορτωμένες υποδομές. Το ίδιο δίλημμα αντιμετωπίζουν πλέον δεκάδες ευρωπαϊκοί προορισμοί που προσπαθούν να μετατρέψουν την επισκεψιμότητα σε βιωσιμότητα.
Από την 1η Φεβρουαρίου οι επισκέπτες της Φοντάνα Ντι Τρέβι στη Ρώμη καλούνται να πληρώσουν εισιτήριο 2 ευρώ για τη διαχείριση του υπερτουρισμού. Το καλοκαίρι του 2025 το ακριτικό νησί της Σύμης έγινε πρώτη είδηση, λόγω της πρωτοβουλίας να ζητήσει την επιβολή τέλους 3 ευρώ για κάθε ημερήσιο επισκέπτη. Μερικούς μήνες μετά, η συζήτηση έχει διευρυνθεί: δεν είναι πια ένα μόνο νησί που αναζητά λύσεις, αλλά 34 νησιά του Αιγαίου, όπως και ορισμένα του Ιονίου, που εξετάζουν ή αιτούνται αντίστοιχα πλαίσια για τέλη εισόδου, δείχνοντας ότι η πρόκληση του υπερτουρισμού δεν είναι μεμονωμένη, αλλά εθνική, ενώ αντίστοιχες κινήσεις γίνονται και σε αρκετές χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Σύμφωνα με έκθεση από τον Απρίλιο του 2025 της Γενικής Διεύθυνσης Κινητικότητας και Μεταφορών (Directorate-General for Mobility and Transport - DG MOVE) της Κομισιόν, ο μη ισορροπημένος τουρισμός (unbalanced tourism) μπορεί να έχει αρνητικές επιπτώσεις στις πόλεις, τα αξιοθέατα και τα τοπία, επηρεάζοντας ενδεχομένως την αγορά κατοικιών και το κόστος διαβίωσης και επιβαρύνοντας πόρους όπως το πόσιμο νερό, με τελικό αποτέλεσμα να βλάπτει τη μακροπρόθεσμη ελκυστικότητα ενός προορισμού. Ωστόσο, δεν υπάρχει συγκεκριμένος κοινά αποδεκτός ορισμός για το τι συνιστά μη ισορροπημένο τουρισμό, ενώ διαφορετικοί προορισμοί μπορεί έχουν διαφορετική φέρουσα ικανότητα. Η Ελλάδα μαζί με την Κροατία βρίσκονται στην κορυφή των σχετικών δεικτών της Ε.Ε. συγκεντρώνοντας πολύ υψηλή βαθμολογία τόσο ως προς την ένταση του τουρισμού (ο αριθμός των διανυκτερεύσεων σε τουριστικά καταλύματα διαιρούμενος με τον μόνιμο πληθυσμό), όσο και ως προς την εποχικότητα (ο αριθμός των διανυκτερεύσεων κατά τους τρεις μήνες με τη μεγαλύτερη επισκεψιμότητα σε σχέση με το σύνολο των διανυκτερεύσεων). Σύμφωνα με την παραπάνω έκθεση «η υψηλή ένταση του τουρισμού σε συνδυασμό με την υψηλή εποχικότητα υποδηλώνει πιθανούς κινδύνους που συνδέονται με την υψηλή εξάρτηση από τον τουριστικό κλάδο και την υψηλή συγκέντρωση της δραστηριότητας σε λίγους μήνες του έτους, γεγονός που τις καθιστά ιδιαίτερα ευάλωτες σε ξαφνικές κλαδικές διαταραχές», όπως π.χ. η πανδημία του κορονοϊού τα έτη 2020 και 2021.
Σύμη: Ο κίνδυνος ο τουρισμός να τιναχτεί στον αέρα
Για τους μόνιμους κατοίκους ή τους επί μακρόν παραθεριστές της Σύμης , η καθημερινότητα έχει δύο όψεις. Το πρωί, τα ημερόπλοια ξεφορτώνουν επισκέπτες, που δεν διανυκτερεύουν στο νησί και γρήγορα γεμίζουν τις ταβέρνες, τα καφέ, τα γραφικά σοκάκια και κάποιες κοντινές παραλίες όπως του ΝΟΣ. Οι κάτοικοι βλέπουν την πίεση στα δίκτυα ύδρευσης, όπου το νερό δεν επαρκεί κατά τις ώρες αιχμής, και στην αποχέτευση, όπου τα ήδη ανεπαρκή δίκτυα δοκιμάζονται πέρα από τα όρια σχεδιασμού. Παράλληλα, το Πολυδύναμο Ιατρείο λειτουργεί με ελάχιστο προσωπικό σε σχέση με τις ανάγκες που δημιουργεί η συνεχιζόμενη εισροή ανθρώπων την τουριστική περίοδο και ειδικά τις ώρες που καταφθάνουν πλοία.
Αυτή η πίεση ήταν ο πυρήνας της ιδέας του για τα 3 ευρώ, όχι για να αποθαρρυνθούν οι επισκέπτες, αλλά για να αρχίσει να χτίζεται ένας μηχανισμός ανταποδοτικότητας που να ενισχύει άμεσα τις υποδομές που καταπονούνται. «Έχουμε στείλει επιστολή από τα τέλη Ιουλίου στα συναρμόδια Υπουργεία Ναυτιλίας, Τουρισμού και Εσωτερικών. Τόσο καιρό δεν έχουμε καμία απάντηση. Εμείς λέμε ότι ο τουρισμός θα τιναχτεί στον αέρα από τους δήμους. Δηλαδή δεν θα μπορούμε να ανταποκριθούμε στις ανάγκες ύδρευσης και καθαριότητας με τόσες χιλιάδες επισκέπτες», συνεχίζει ο κ. Παπακαλοδούκας. Όπως μας περιγράφει η Σύμη δέχεται 500.000 επισκέπτες ετησίως, ο (μόνιμος) πληθυσμός δεκαπλασιάζεται το καλοκαίρι και το νερό στο νησί παράγεται με αφαλάτωση που εξαιτίας του υψηλού κόστους της ηλεκτρικής ενέργειας δημιουργεί συνεχώς ελλείμματα στα ταμεία του δήμου, τα οποία πρέπει να καλύπτονται από επιχορηγήσεις του Υπουργείου Εσωτερικών. «Ζητιανεύουμε για επιχορηγήσεις στην κάθε κυβέρνηση. Πρέπει να καταλάβει η κυβέρνηση ότι δεν θα αργήσει ο τουρισμός να τιναχτεί στον αέρα λόγω των ελλείψεων των δήμων, που θα πρέπει να έχουν μερίδιο από τα τουριστικά έσοδα», καταλήγει.
Από τη Σύμη στη συνολική εικόνα των νησιών του Αιγαίου
Τη χρησιμότητα του προτεινόμενου τέλος αναγνωρίζει και ο δήμαρχος Χάλκης, Άγγελος Φραγκάκης, που ωστόσο επισημαίνει τη δυσκολία εφαρμογής και έγκαιρης κατανομής των πόρων στους δήμους. «Το πρόβλημα είναι ότι θα πρέπει πρώτα να το εισπράττει το κεντρικό κράτος και μετά να το κατανέμει στους δήμους. Άρα μου μοιάζει δύσκολο να προχωρήσει. Έχουμε μόνο 250 μόνιμους κατοίκους και το καλοκαίρι δεκαπλασιάζονται φτάνουμε τους 2500. Όλο το σύστημα, καθαριότητα, υποδομές πιέζονται. Η κύρια πηγή εσόδων είναι μέσα από τον τουρισμό, δεν θέλουμε να το δαιμονοποιήσουμε. Δεν μπορούμε να σταματήσουμε την τουριστική ανάπτυξη, αλλά θέλουμε να κρατήσουμε συγκεκριμένα χαρακτηριστικά του νησίου. Εμείς για παράδειγμα αυτή τη στιγμή δεν έχουμε κανένα μόνιμο υπάλληλο στην καθαριότητα πέρα από έναν γενικών καθηκόντων αφότου συνταξιοδοτήθηκε ο τελευταίος οδηγός. Το τέλος θα μπορούσε να βοηθήσει σε όλες τις υπηρεσίες ανταποδοτικού χαρακτήρα. Αυτή τη στιγμή καλούμαστε να εισπράξουμε από 500 δημότες για να εξυπηρετήσουμε 150.000 τουρίστες ετησίως», αναφέρει στην «Εφ.Συν.».
Η πρωτοβουλία της Σύμης πυροδότησε την ευρύτερη συζήτηση. Τον Οκτώβριο, η Περιφερειακή Ενωση Δήμων Νοτίου Αιγαίου υπέβαλε αίτημα προς την κυβέρνηση, ζητώντας νομικό πλαίσιο που θα επιτρέπει στους δήμους να επιβάλλουν «τέλος εισόδου» σε ημερήσιους επισκέπτες, δηλαδή σε όσους δεν διανυκτερεύουν αλλά καταναλώνουν υπηρεσίες και υποδομές. Η πρόταση έχει τη στήριξη 34 νησιών στις Κυκλάδες και τα Δωδεκάνησα, συμπεριλαμβανομένων των πολύ δημοφιλών προορισμών αλλά και λιγότερο προβεβλημένων όπως η Σίφνος, η Μήλος και η Κάρπαθος. Ενδιαφέρον δείχνουν και και ορισμένα επτάνησα με μεγάλη επισκεψιμότητα όπως οι Παξοί. Έπειτα από επικοινωνία της «Εφ.Συν.» με τα τουλάχιστον 3 συναρμόδια υπουργεία (Ναυτιλίας, Εσωτερικών και Τουρισμού) προκύπτει ότι δεν έχει σημειωθεί κάποια νεότερη εξέλιξη προς τη νομοθέτηση του σχετικού τέλους, οπότε η συζήτηση παραμένει ανοιχτή ενόψει της επόμενης τουριστικής σεζόν που ξεκινάει από τα τέλη Μαρτίου .
Η λογική πίσω από το αίτημα είναι ότι οι δήμοι αντιμετωπίζουν ασύμμετρες πιέσεις: οι αριθμοί των επισκεπτών κατά τη διάρκεια της ημέρας μπορεί να πολλαπλασιάζουν τον πληθυσμό, αλλά οι οικονομικές εισροές (π.χ. δημοτικοί φόροι, διαμονή) παραμένουν συγκεντρωμένες σε πολύ συγκεκριμένες πηγές, κυρίως διαμονής. Ουσιαστικά, ζητείται να υπάρξει ένα εργαλείο που θα διαμοιράζει δίκαια το βάρος και τα οφέλη του τουρισμού σε όλες τις κοινότητες.
Σε ένα περιβάλλον όπου ο μαζικός τουρισμός προκαλεί συμφόρηση, φθορά υποδομών, έλλειψη νερού και πίεση στις υπηρεσίες υγείας, τέλη όπως αυτό της κρουαζιέρας και τα αιτήματα για τέλη εισόδου ημερήσιων τουριστών αποτελούν εργαλεία που, αν εφαρμοστούν δίκαια και συνετά, μπορούν να συμβάλλουν σε μια κάπως πιο βιώσιμη διαχείριση.
Όμως, το στοίχημα δεν είναι απλώς να επιβληθούν τέλη. Είναι να δημιουργηθούν μηχανισμοί όπου τα χρήματα θα επιστρέφουν με δίκαιο και αναλογικό τρόπο στις κοινωνίες που σηκώνουν το βάρος του τουρισμού και να ενισχύσουν όχι μόνο τις υποδομές, αλλά και την καθημερινότητα των κατοίκων.
Το τέλος κρουαζιέρας: μια νέα παράμετρος
Παράλληλα, από το καλοκαίρι του 2025 τέθηκε σε ισχύ σε εθνικό επίπεδο ένας φορέας εισοδήματος για την τοπική αυτοδιοίκηση που αφορά τους επιβάτες κρουαζιέρας: από τις 21 Ιουλίου 2025, κάθε επιβάτης που αποβιβάζεται σε ελληνικό λιμάνι κρουαζιέρας καταβάλλει ένα τέλος, το οποίο είναι μεγαλύτερο στα πιο δημοφιλή λιμάνια, όπως στη Μύκονο και τη Σαντορίνη, όπου μπορεί να φτάσει και τα 20 ευρώ ανά άτομο κατά την υψηλή σεζόν (Ιούνιος–Σεπτέμβριος), ενώ σε άλλους προορισμούς είναι περίπου 3-5 ευρώ την ίδια περίοδο.
Συνολικά, τα έσοδα από αυτό το τέλος αναμένεται να είναι μερικές δεκάδες εκατομμύρια ευρώ ετησίως με το 1/3 να αποδίδεται στους δήμους όπου πραγματοποιείται η αποβίβαση, το 1/3 στο Υπουργείο Ναυτιλίας και το 1/3 στο Υπουργείο Τουρισμού. Μάλιστα, από τα έσοδα του 2025, συνολικά περίπου 9,8 εκατ. ευρώ, έχουν ήδη διατεθεί σε 64 δήμους για υποδομές και τουριστικές υπηρεσίες. Ωστόσο, η κατανομή τους είναι ανισομερής: η Σαντορίνη και η Μύκονος απορροφούν σχεδόν το 70% του συνολικού ποσού, ενώ τα υπόλοιπα νησιά λαμβάνουν πολύ μικρότερα ποσά, που για μερικούς δήμους είναι συμβολικά, με αυτοδιοικητικούς από το Βόρειο Αιγαίο να τονίζουν ότι δεν φτάνουν «ούτε για μία μελέτη έργου ή ορισμένα μικροέξοδα σε εξοπλισμό».
Αυτό έχει προκαλέσει συζήτηση σχετικά με την κατάλληλη κατανομή πόρων, διότι η κρουαζιέρα, όπως και ο ημερήσιος τουρισμός γενικότερα, μπορεί να επιβαρύνει κάθε νησί, όχι μόνο τους «κλασικούς» προορισμούς. Σε δήμους με περιορισμένες υποδομές ή αυξημένες ανάγκες, τα ελάχιστα ποσά που λαμβάνονται δεν επαρκούν για ουσιαστικές παρεμβάσεις, πράγμα που δημιουργεί την εντύπωση ότι το μέτρο ενισχύει τους ήδη ισχυρούς προορισμούς και όχι όσους έχουν ακριβώς μεγαλύτερη ανάγκη για έργα υποδομών κ.α.
Τι συμβαίνει σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες
ΚΡΟΑΤΙΑ
Ορισμένες πόλεις και δήμοι επιβάλλουν τέλος στα κρουαζιερόπλοια ανάλογα με τον αριθμό των επιβατών. Για παράδειγμα, το 2026 το τέλος αυτό για πλοία με 50-200 επιβάτες είναι 265,45 ευρώ, για πλοία με 201-500 επιβάτες είναι 663,61 ευρώ κ.ο.κ. Τα μεγαλύτερα πλοία με 3001 και περισσότερους επιβάτες πληρώνουν 5.308,91 ευρώ. Ο νόμος περί τουριστικού φόρου επιτρέπει στις πόλεις ή τους δήμους να αποφασίσουν έως τις 31 Ιανουαρίου του επόμενου έτους εάν θα εφαρμόσουν αυτόν τον φόρο. Το 85% των εσόδων διανέμεται στην πόλη ή τον δήμο και το 15% στην κομητεία. Τα έσοδα που συλλέγονται με αυτόν τον τρόπο πρέπει να χρησιμοποιούνται για τη βελτίωση των τουριστικών υποδομών και τη βιώσιμη ανάπτυξη. Πόλεις όπως το Ντουμπρόβνικ και το Σπλιτ ήδη εφαρμόζουν αυτό το τέλος, ενώ στο αντίποδα η πόλη του Ζαντάρ αποφάσισε να μην το επιβάλλει το 2026.
ΓΑΛΛΙΑ
Οι Καλάγκ (Calanques) της Μασσαλίας στην περιοχή της γαλλικής ριβιέρας ξεχωρίζουν για τη μοναδική, άγρια ομορφιά τους: στενοί θαλάσσιοι όρμοι με επιβλητικούς ασβεστολιθικούς βράχους που κατηφορίζουν απότομα προς τα γαλαζοπράσινα νερά της Μεσογείου. Αποτελούν τμήμα προστατευόμενου Εθνικού Πάρκου, το οποίο εκτείνεται από τα όρια της Μασσαλίας έως το Cassis. Η περιοχή προσελκύει λάτρεις της φύσης, της πεζοπορίας και των θαλάσσιων δραστηριοτήτων, καθώς συνδυάζει εντυπωσιακά τοπία με εύκολη πρόσβαση σε αρκετές calanques, είτε μέσω μονοπατιών είτε με καραβάκια που αναχωρούν από το Cassis.
Από το 2012, για λόγους αντιμετώπισης του υπερτουρισμού και σεβασμού στη βιοποικιλότητα της περιοχής, η πρόσβαση στις Calanques πραγματοποιείται υπό ορισμένες προϋποθέσεις. Το καλοκαίρι, οι δασικές εκτάσεις είναι πιο εκτεθειμένες στον κίνδυνο πυρκαγιάς. Επίσης, για την προστασία των περιπατητών και των χώρων, η πρόσβαση, συμπεριλαμβανομένης της πρόσβασης από τη θάλασσα, η κυκλοφορία, η παρουσία ατόμων στα δασικά συγκροτήματα του νομού Bouches-du-Rhône και οι εργασίες σε κοντινή απόσταση ρυθμίζονται για την περίοδο από 1 Ιουνίου έως 30 Σεπτεμβρίου. Ακόμη, καθώς οι ακτές Sugiton και Pierres Tombées υφίστανται έντονη διάβρωση λόγω της υπερβολικής επισκεψιμότητας, το Εθνικό Πάρκο περιορίζει τον αριθμό των επισκεπτών, υποβάλλοντας την πρόσβαση σε υποχρεωτική και δωρεάν κράτηση κατά τη διάρκεια της πολύ υψηλής τουριστικής περιόδου. Κάνοντας μία αναλογία επί το ελληνικότερον, κάποια παρόμοια μέτρα προστασίας και σκέψεις για τον περιορισμό επισκεπτών έχουν συζητηθεί και για την παραλία του «Ναυαγίου» στη Ζάκυνθο.
* Το άρθρο γράφτηκε στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού προγράμματος PULSE, στο oποίο συμμετέχει κατ' αποκλειστικότητα η «Εφ.Συν.». Συνεργάστηκαν η Marina Kelava, H-Alter (Κροτία), Francesca Barca (Voxeurope- Γαλλία).
Μιχαήλ Άγγελος Κωνσταντόπουλος / efsyn.gr
Σάββατο, Φεβρουαρίου 28, 2026
.jpg)
